Dlaczego nikotynizm jest niebezpieczny dla młodego człowieka (z chemicznego i medycznego punktu widzenia).

Uzależnienie od papierosów rodzi się niepostrzeżenie. Najpierw wypalasz pierwszego w swoim życiu papierosa, potem drugiego, aż wreszcie spostrzeżesz, że już wypalasz całą paczkę dziennie. W miarę upływu czasu pojawia się postępujące przyzwyczajenie i biologiczne uzależnienie od tytoniu.

Tytoń co roku zabija 4 mln ludzi na świecie. Około 10 mln Polaków pali regularnie 15 – 20 sztuk papierosów dziennie. W Polsce codziennie zaczyna palić około 500 nieletnich chłopców i dziewcząt, a rocznie próbuje palenia około 180 tys. dzieci. Szacuje się, iż dzieci w Polsce wypalają rocznie od 3 do 4 mld sztuk papierosów. Co 10 sekund na świecie umiera ktoś na chorobę wywołaną paleniem tytoniu...
Nikotyna jest alkaloidem występującym w liściach i korzeniach tytoniu. Jest bezbarwna cieczą, której temperatura topnienia wynosi -10˚C, temperatura wrzenia 246˚C. Przy temperaturze poniżej 64˚C i powyżej 205˚C nieorganicznie rozpuszcza się w wodzie. Jest rozpuszczalna także w alkoholu, eterze. Przy dostępie powietrza brunatnieje. Otrzymujemy ją przez destylację tytoniu z mlekiem wapiennym i ekstrakcję eterem. Stosowana jest w medycynie, garbarstwie, jako składnik środków owadobójczych, jest składnikiem palonych mieszanek tytoniowych.
Nikotyna jest trucizną równie silną jak kwas pruski (cyjanowodór HCN – związek wodoru, węgla i azotu – natomiast nikotyna C10H14N2). Dawka nikotyny śmiertelna dla człowieka to ok. 60 mg. Podana jednorazowo dożylnie powoduje śmierć na skutek porażenia centralnego i obwodowego układu nerwowego, głównie paraliżu mięśni oddechowych klatki piersiowej. Przyjmuje się, że zgon następuje w kilka minut po wstrzyknięciu lub doustnym podaniu jednorazowej dawki 60 mg nikotyny. Po zgonie sekcja zwłok stwierdza odmę płucną i ogólne przekrwienie płuc, obrzęk błon śluzowych ust, krtani, przełyku i żołądka, zmiany mikroskopowe w komórkach wątroby i serca oraz martwicę nerek.
Nikotyna zawarta w dymie papierosowym powoduje dużą lekozależność organizmu, prowadząca do uzależnienia. Jest równie uzależniająca jak narkotyki czy alkohol. Działa podobnie jak środek pobudzający porównywalny z amfetaminą. Podobnie jak alkohol, działa ona szkodliwie na układ nerwowy, układ krążenia i pokarmowy oraz zmniejsza siły odpornościowe ustroju. Działa obkurczająco na ściany naczyń krwionośnych (w tym także naczyń wieńcowych zaopatrujących serce), przyspiesza pracę serca, wpływa na wzrost ciśnienia tętniczego krwi, a także wpływa negatywnie na gen p53, który powstrzymuje niekontrolowany rozwój komórek, czyli powstawanie nowotworów. Alkaloid ten jest głównym czynnikiem chorób serca i przyczynia się do powstawania 8 rodzajów nowotworów: zarówno raka płuc, jak i białaczki. Nikotyna zawarta w dymie jest błyskawicznie wchłaniana poprzez śluzówkę górnych dróg oddechowych i pęcherzyki płucne. Dostaje się do krwiobiegu płucnego, następnie do aorty przez serce i dalej do krwiobiegu obwodowego. Dostawszy się do naczyń mózgowych drażni receptory uwalniające takie hormony jak adrenalina, noradrenalina. Nikotyna wpływa na układ oddechowy w następujący sposób: małe dawki powodują wzrost głębokości i częstości oddechów, wyższe dawki natomiast stymulują bezpośrednio ośrodek oddechowy w rdzeniu przedłużonym. Dawki śmiertelne porażają ośrodek oddechowy. Nikotyna hamuje wydzielanie trzustkowe, co prowadzi do zmniejszenia objętości i stężenia diwęglanów w dwunastnicy. Hamuje przepływ krwi przez trzustkę i dwunastnicę. Wpływa negatywnie na ruchliwość robaczkową przewodu pokarmowego, co wyraża się zwolnieniem opróżniania żołądka z treści pokarmowej. Może prowadzić do powstania wrzodu trawiennego żołądka i dwunastnicy. Nikotyna uszkadza wątrobę, gdyż w niej się rozkłada, nerki, gdyż to one wydalają ją z organizmu, żołądek i jelita, bo tam trafia ze śliną. Powoduje uzależnienie psychiczne i fizyczne. Związki smołowe, które dostają się do płuc zatykają pęcherzyki płucne - stąd palacze po kilku latach kaszlą, pokaszlują, mają zadyszkę. Ponadto jako pochodne smoły pogazowej do organizmu wraz z tym, co wciągamy z papierosa dostaje się m.in. kwas mrówkowy, arsen i benzopiren, które są związkami rakotwórczymi.

Stwierdzono ponad czterysta pierwiastków i związków chemicznych zawartych w dymie tytoniowym. Składnikami dymu papierosowego są przede wszystkim lotne związki chemiczne. W skład dymu tytoniowego wchodzi 19 metali ciężkich, takich jak tal, arsen, ołów, antymon, bizmut, tellur, polon, lantan, chrom, mangan, żelazo, kobalt, nikiel, miedź, srebro, złoto, cynk, kadm i rtęć. Źródłem tych metali są zanieczyszczony tytoń (przez środki ochrony roślin stosowane w uprawach) i środowisko. Dym papierosowy zawiera także pierwiastki promieniotwórcze (radioaktywne). Do najgroźniejszych, które przedostają się do tytoniu należą związki niklu, kadmu i polonu 210.

Oto niektóre substancje zawarte w dymie papierosowym:
- aceton – rozpuszczalnik,
- arsen – stosowany także jako popularna trutka na szczury i inne gryzonie,
- chlorek winylu – związek używany do produkcji plastiku,
- ciała smołowate – są odpowiedzialne za powstawanie nowotworów złośliwych u człowieka,
- cyjanowodór – jest czynnikiem bardzo toksycznym, blokuje aktywność szeregu enzymów oddechowych, a także ruch rzęsek wyściełających drogi oddechowe; gaz używany przez hitlerowców w komorach gazowych do masowego ludobójstwa; bardzo silna trucizna (dawka śmiertelna 0,05 g), zaliczana do bojowych środków trujących; stosowany również do zwalczania szkodników,
- fenole – niszczą rzęski nabłonka wyściełającego oskrzela. Rzęski te oczyszczają wdychane przez człowieka powietrze i chronią drogi oddechowe przed przenikaniem przez ich ściany substancji i związków chemicznych oraz mikroorganizmów, np. wirusów,
- nikotyna,
- polon – pierwiastek radioaktywny,
- metale ciężkie,
- amoniak,
- tlenki azotu – powstają z azotanu obecnego w surowym tytoniu w trakcie jego spalania. Tlenek azotu (NO) jest szybko metabolizowany w żywym organizmie, natomiast dwutlenek azotu (NO2 lub N2O4) jest trującym gazem, po dostaniu się do płuc uszkadza błony wyściełające drogi oddechowe. Aż 99% dwutlenku azotu zatrzymywane jest w płucach,
- tlenek węgla (CO – czad) – dym tytoniowy zawiera go od 1 do 5%; jest uważany za jeden z bardziej niebezpiecznych czynników. Tlenek węgla blokuje hemoglobinę – barwnik krwi, który jest transporterem gazów w ustroju ludzkim i tworzy z nią nieodwracalny związek chemiczny - karboksyhemoglobinę (COHb). Poraża układ enzymów oddechowych, otaczających każdą żywą komórkę, co utrudnia jej lub uniemożliwia oddychanie i wymianę gazową. CO utrudnia dopływ tlenu i składników odżywczych do mięśnia sercowego, doprowadzając do jego zawału, choroby niedokrwiennej serca, do miażdżycy naczyń tętniczych i nadciśnienia.
Dym tytoniowy składa się z prawie 4 tysięcy związków chemicznych, z tego ponad 40 to substancje rakotwórcze. Ich działanie nie jest ograniczone jedynie do palaczy tytoniu, ale także dotyczy wszystkich tych osób (mężczyzn, kobiet i dzieci), które przebywają w pomieszczeniach, gdzie występuje dym tytoniowy (tzw. „palenie bierne”). Bierne palenie to problem tak poważny, że doczekał się angielskiego terminu naukowego: „second hand smoker”, co dosłownie oznacza: „palacz z drugiej ręki”. Podczas palenia wydziela się:
- strumień boczny – „side-stream smoke” – ulatnia się do atmosfery z tlącego się papierosa w ciągu całego czasu palenia i nie jest filtrowany ani przez filtr papierosowy, ani przez „żywy filtr” jakim są płuca,
- strumień główny – „main-stream smoke” – wdychany, a następnie wypuszczany przez palacza.
Wypalany papieros wydziela 2 razy więcej dymu ze strumienia bocznego niż z głównego
Bierny, czyli przymusowy palacz jest narażony na oba „rodzaje” dymu, ale przede wszystkim ze strumień boczny, z którym do atmosfery przedostaje się najwięcej substancji toksycznych. Ponadto cząstki w strumieniu bocznym są znacznie mniejsze i dlatego łatwiej przenikają do ludzkiego organizmu.
Palenie bierne podrażnia śluzówki nosa, jamy ustnej, gardła i oczu. Może wywoływać kaszel, nawet spowodować – w reakcji alergicznej – dychawicę oskrzelową.

W pomieszczeniach zanieczyszczonych dymem papierosowym nie powinni przebywać cierpiący na rozedmę płuc, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, zapalenie opłucnej, choroby układu krążenia, nieżyt błony śluzowej nosa, przeziębienia i uczulenia. Badania dwóch kalifornijskich uczonych wykazują, że bierni palacze mają upośledzoną funkcję układu oddechowego w podobnym stopniu, jak osoby wypalające do 10 papierosów.

Szczególną wrażliwość na nikotynę (podobnie jak na inne trucizny) wykazują komórki młode, będące w okresie rozwoju, wyjątkowo zaś łatwo ulegają uszkodzeniu komórki i włókienka nerwowe oraz drobne naczynia krwionośne i mięsień sercowy. Skutki tego uszkodzenia nie są natychmiastowe, lecz występują zazwyczaj dopiero w wieku późniejszym. Ostre zatrucie nikotyną wywołuje takie objawy jak: poty, ślinienie, wymioty, biegunka itd. Większa dawka nikotyny może nawet spowodować śmierć na skutek porażenia ośrodka oddechowego w mózgu. U młodzieży dłużej palącej papierosy oraz u nałogowych palaczy spośród dorosłych obserwuje się objawy przewlekłego zatrucia nikotyną. Pojawia się wtedy nadmierna potliwość, pobudliwość nerwowa drżenie rąk, przyspieszenia tętna, zaburzenia w czynnościach przewodu pokarmowego, bezsenność i inne. Stopień uszkodzeń oraz nasilenie objawów zatrucia należą nie tylko od ilości wypalonego tytoniu, lecz także od jakiego rodzaju, sposobu palenia, a przede wszystkim od właściwości osobniczych palacza.

Ocenia się, że codziennie w Polsce ok. 500 dzieci sięga po pierwszego papierosa, wchodząc tym samym na drogę nikotynizmu. Z szacunków epidemiologicznych wynika, że 125 osób z tej grupy umrze przedwcześnie z powodu choroby powodowanych przez palenie tytoniu (raka krtani, przewlekłej choroby płuc, zawału serca). Obecnie 80 tysięcy Polek i Polaków umiera przedwcześnie na skutek chorób nowotworowych. Dla młodzieży nałóg palenia tytoniu jest równie, a może bardziej niebezpieczny niż sporadycznie wypicie małej dawki alkoholu. Przy tym jest on zjawiskiem dużo częściej spotykanym, gdyż wynika zazwyczaj z chęci udokumentowania otoczeniu swej dojrzałości. Według szacunkowych danych około czterech milionów polskich dzieci narażonych jest na mimowolne wdychanie dymu tytoniowego. Jest zdecydowanie najczęstszy spośród otaczających je szkodliwych czynników. Wpływa na młody organizm wielokierunkowo i w sposób złożony.
Poziom nikotyny u palaczy biernych jest identyczny jak u palaczy, którzy nie zaciągają się dymem.

Obecnie dużą uwagę zwraca się na choroby alergiczne u dzieci. Okazuje się, że dym tytoniowy należy do głównych czynników, które sprzyjają alergii. Badania mówią, że o wzroście ryzyka zapadalności na astmę u dzieci w środowisku miejskim o 50% i o 80% w środowisku wiejskim w domach osób palących.
Szkodliwe składniki dymu tytoniowego, w tym duża ilość tzw. wolnych rodników, mają największą siłę uderzeniową na rozwidleniach najmniejszych oskrzelików. Ważną rolę odgrywają tu komórki pęcherzyków płucnych, które pod wpływem dymu wydzielają czynnik pobudzający inne komórki - neutrofile, które z kolei wytwarzają szkodliwą substancję niszczącą włókna elastyczne płuc.
Zdrowotne powikłania wynikające z palenia papierosów mieszczą się w trzech podstawowych grupach schorzeń: nowotworach, chorobie wieńcowej serca oraz niewydolności płuc. Palenie tytoniu pierwotnie powoduje nadciśnienie lub miażdżycę tętnic, co stwarza niepomyślne warunki dla pracy serca i w konsekwencji prowadzi do krwawych wylewów do mózgu i zawałów mięśnia sercowego.
Palenie jest istotnym czynnikiem, który wpływa na zwiększenie częstotliwości pojawienia się zmian trądzikowych oraz zwiększa groźbę, że będzie to trądzik o ciężkim przebiegu.

Palenie papierosów zwiększa ryzyko raka skóry. Osoby palące papierosy są dwukrotnie bardziej narażone na rozwój jednej z najbardziej typowych postaci raka skóry – raka płaskonabłonkowego kolczystokomórkowego. Rak ten zazwyczaj obejmuje części ciała podlegające ekspozycji na słonce – twarz, uszy, szyję, usta, ręce.
U 90 – 95% palaczy następuje rozwój nowotworów złośliwych płuc. Uważa się również, że około 20 – 30% nowotworów złośliwych płuc u osób niepalących jest związanych z paleniem biernym (palący partner w domu, palący koledzy w pracy itp.), gdyż w strumieniu bocznym znajduje się 5 razy więcej tlenku węgla, 2-3 razy więcej nikotyny, 3-4 razy więcej substancji rakotwórczych.

Inne choroby mające istotny związek z paleniem tytoniu to:
- rak wargi, języka, jamy ustnej, przełyku i krtani – związany w szczególności z paleniem cygar i fajek,
- rak pęcherza moczowego,
- rak nerki,
- rak trzustki,
- choroba wieńcowa serca,
- przewlekłe zapalenie oskrzeli,
- gruźlica układu oddechowego,
- nadciśnienie tętnicze,
- udar mózgu,
- wrzody żołądka oraz dwunastnicy,
- przepukliny jelitowe.
Dym tytoniowy jest przyczyną rozwoju choroby nowotworowej również w innych narządach i układach. Szczególnie podatne są: układ krwionośny, oddechowy, pęcherz moczowy, trzustka, nerki, żołądek. Częstość zachorowania i liczba zgonów z powodu zawału serca, tętniaka aorty, nadciśnienia tętniczego, schorzeń mięśnia sercowego, schorzeń naczyń mózgowych, krwotoku mózgowego jest znacząco większa u osób palących jak niepalących. Palenie papierosów prowadzi do zwiększenia zawartości cholesterolu, zwiększa się ponadto podatność na osteoporozę. Zaś u kobiet ciężarnych dym z papierosa może być przyczyną zespołu nagłej śmierci noworodka.

Zapobieganie paleniu papierosów przez dzieci musi odbywać się w domu i w szkole. Szczególne znaczenie mają programy edukacyjne, które powinny uwzględniać społeczne uwarunkowania palenia tytoniu, jego wczesne następstwa zdrowotne oraz sposoby odmawiania. Uczniowie muszą być świadomi, że ich decyzje o rozpoczęciu palenia są często podejmowane pod wpływem rówieśników, palących rodziców (naśladowanie) oraz reklam. Do dzieci powinny docierać informacje o wczesnych następstwach palenia – zdrowotnych i kosmetycznych, np.: kaszlu, odkrztuszaniu wydzieliny, przebarwieniu zębów. Odzwyczajenie się od palenia tytoniu jest w pełni możliwe, a u młodych palaczy nawet łatwe, gdyż nie dochodzi u nich do wystąpienia – jak u niektórych starych palaczy – dość przykrych objawów głodu nikotynowego.

Poza tym rzeczą najważniejszą jest świadomość, że przez zwalczanie nałogu, ratuje się swoje zdrowie i przedłuża życie.
Palenie tytoniu, niestety nadal, pozostaje olbrzymim problemem społecznym w Polsce. Co 10 sekund na świecie umiera ktoś na chorobę wywołaną paleniem tytoniu. Liczne badania światowe wykazały związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy paleniem tytoniu a rozwojem chorób.