Składnia

1. Składnia- dział gramatyki zajmujący się funkcją wyrazu w zdaniu, układem zdania oraz jego budową.
2. Wypowiedzenie- ogół wszystkiego , co mówimy, by przekazać jakąś informację.
Podział:

Wypowiedzenie


Zdanie Równoważnik zdania

3. Zdanie- wypowiedzenie zawierajÄ…ce czasownik w formie osobowej
4. Równoważnik zdania- wypowiedzenie , w którym nie występuje czasownik w formie osobowej ( może wystąpić imięsłów lub nieosobowa forma czasownika)
5. Części zdania:
a. Podmiot:
-Podmiot to nadrzędna część zdania nazywająca wykonawcę czynności lub nosiciela stanu( oznacza osoby, zwierzęta,przedmioty,zjawiska, pojęcia)Odpowiada na pytania kto?co?
-Podmiot wyrażony jest
*rzeczownikiem lub zaimkiem rzeczownym(on)
*innymi częściami mowy w funkcji rzeczownika -przymiotnik(np. chory), liczebnik( szósta minęła),bezokolicznik (śpiewać jest przyjemnie),
-rodzaje podmiotów:
· Gramatyczny- rzeczownik w mianowniku
· domyÅ›lny – sprawcy czynnoÅ›ci nie odnajdujemy w zdaniu, jednak domyÅ›lamy siÄ™ z kontekstu , kto jest sprawcÄ… czynnoÅ›ci
· szeregowy-kilka wyrazów peÅ‚ni funkcjÄ™ podmiotu
· logiczny- wyrażony w dopeÅ‚niaczu (podróżnym)
Istnieją też zdania bezpodmiotowe- najczęściej zjawiska przyrody,
b. Orzeczenie – część zdania nazywajÄ…ca czynność lub stan osoby , albo rzeczy .Odpowiada na pytanie :co robi? Co siÄ™ z nim dzieje? W jakim znajduje siÄ™ stanie?
-Orzeczenie jest najczęściej wyrażone czasownikiem w formie osobowej , w różnych czasach i liczbach trybu oznajmującego , przypuszczającego , rozkazującego
- Rodzaje orzeczeń
· czasownikowe –wyrażone osobowÄ… formÄ… czasownika
· imienne- skÅ‚adajÄ… siÄ™ z Å‚Ä…cznika(forma czasownika –być zostać , stać siÄ™) i orzecznika( wyrażonego rzeczownikami , liczebnikami, przymiotnikami np. jest szósty)

Orzeczenie


proste złożone(wielowyrazowe)


imienne inne niż imienne


c. dopeÅ‚nienie – część zdania wskazujÄ…ca na przedmiot i uzupeÅ‚niajÄ…ca znaczenie orzeczenia .Odpowiada na pytania przypadków od D-Msc.
- dopełnienie przeważnie wyrażone jest rzeczownikiem
- rodzaje dopełnień
· bliższe – dopeÅ‚nienie, które przy zmianie strony czasownika z czynnej na biernÄ… ( jest pisany) staje siÄ™ podmiotem
· dalsze- dopeÅ‚nienie , które przy zmianie strony czasownika z czynnej na biernÄ… nie staje siÄ™ podmiotem
d. przydawka- część zdania określająca właściwości pomiotu odpowiada na pytania jaki? który? czyj? ile? czego? z czego?
- przydawka wyrażana jest najczęściej rzeczownikiem , przymiotnikiem, liczebnikiem , zaimkiem, imięsłowem przymiotnikowym
- rodzaje przydawek:
· przymiotna – wyrażona przymiotnikiem , zaimkiem, liczebnikiem, imiÄ™sÅ‚owem przymiotnkowym
· rzeczowna – wyrażona rzeczownikiem
· dopeÅ‚nieniowa –wyrażona za pomocÄ… rzeczownika w dopeÅ‚niaczu
· przyimkowa –wyrażona rzeczownikiem z przyimkiem (dziewczyna z warkoczem).
e. okolicznik-część zdania określająca czasownik , określa jej okoliczność lub cechę
- okolicznik wyrażony jest:
· przysłówkiem ( leci szybko)
· zaimkiem przysÅ‚ownym ( tutaj można zostać)
· wyrażeniem przyimkowym ( marudzisz od rana)
· imiÄ™sÅ‚owem przysłówkowym( szedÅ‚ oglÄ…dajÄ…c siÄ™)
· bezokolicznikiem ( IdÄ™ siÄ™ przespać )
· rzeczowniki o znaczeniu przysłówków (wieczorem wrócÄ™ do domu)
- rodzaje okoliczników:
· miejsca (gdzie, dokÄ…d , skÄ…d, którÄ™dy)
· czasu( kiedy , dokÄ…d)
· przyczyny( dlaczego, z jakiego powodu, z jakiej przyczyny)
· celu( w jakim celu, po co)
· sposobu( jak , w jaki sposób)
· warunku( pod jakim warunkiem , w jakim wypadku)
· przyzwolenia ( mimo co, mimo czego, wbrew czemu)
6. Rozbiór logiczny- rozbiór na części mowy
7. Rozbiór gramatyczny – rozbiór na części zdania
8. Grupa podmiotu- podmiot wraz ze swymi określeniami ( podmiot + przydawka )
9. Grupa orzeczenia – orzeczenie wraz z okreÅ›lajÄ…cymi go wyrazami ( orzeczenie + okolicznik+ dopeÅ‚nienie)
10. Zespoły składniowe :zespoły wyrazów powiązane ze sobą znaczeniem i formą gramatyczną
11. ZwiÄ…zki wyrazowe –wyrazy poÅ‚Ä…czone w stosunku podrzÄ™dnym zgody, rzÄ…du i przynależnoÅ›ci
a. związek zgody -wyraz określany (nadrzędnik) i wyraz określający (podrzędnik) mają te same formy gramatyczne(gadająca głowa, pierwszy zawodnik)
b. związek rządu-wyraz określany narzuca przypadek wyrazowi określającemu( komentator meczu, komentował mecz)
c. zwiÄ…zek przynależnoÅ›ci –stawiamy takie pytania jak o przysłówek ( jak , gdzie , kiedy), a wyraz okreÅ›lajÄ…cy jest nieodmienny (taÅ„czy swobodnie)

12. Podział zdań:
ZDANIA


pojedyncze złożone


rozwinięte nierozwinięte współrzędnie podrzędnie

13. Zdanie pojedyncze-zdanie posiadajÄ…ce tylko jedno orzeczenie .
14. Zdanie pojedyncze nierozwiniÄ™te –zdanie zawierajÄ…ce samo orzeczenie lub podmiot z orzeczeniem.
15. Zdanie pojedyncze rozwiniÄ™te – zdanie zawierajÄ…ce podmiot z orzeczeniem oraz inne części zdania.
16. Zdanie złożone- zdanie zawierające więcej niż jedno orzeczenie.Można podzielić je na zdania składowe.
17. Zdanie zÅ‚ożone współrzÄ™dnie – skÅ‚ada siÄ™ z dwu lub wiÄ™cej zdaÅ„ skÅ‚adowych, z których żadne nie uzupeÅ‚nia ani nie okreÅ›la drugiego.
18. Rodzaje zdań współrzędnie złożonych:
a. Å‚Ä…czne – Å‚Ä…czność w czasie lub przestrzeni treÅ›ci dwóch zdaÅ„ skÅ‚adowych (np. nauczyÅ‚em siÄ™ i zdaÅ‚em) Spójniki : i , a, oraz , ani, zarazem, też ,także. Symbol: 1 2
_____-----_____


b. rozłączne-wykluczanie się wzajemne treści dwóch zdań składowych (np. Pójdę na spacer , albo obejrzę film).Spójniki: albo , bądź, czy , lub. Symbol:
1 2
......

c. przeciwstawne- przeciwstawianie się treści dwóch zdań składowych (np. Odwiedziłbym cię, ale muszę wyjechać) .Spójniki :ale, zaś, a, jednak,natomiast,lecz.Symbol:

1 ......... 2


d. wynikowe-treść jednego zdania składowego wynika z treści drugiego zdania.Spójniki: więc, toteż, zatem , dlatego.Symbol:


1 ......... 2


19. Zdania podrzędnie złożone-zdania pozostające między sobą w zależności. Jedno z nich jest nadrzędne (główne) , drugie natomiast jest podrzędne (poboczne) i podlega pierwszemu.Połączone są ze sobą spójnikami podrzędności oraz zaimkami rzeczownymi, przymiotnymi, przysłownymi.
20. Rodzaje zdań podrzędnie złożonych :
a. podmiotowe- zdanie podrzędne odpowiada na pytanie kto? co?, zastępuje podmiot zdania nadrzędnego(Wiadomo, czym jest przyjaźń)Spójniki:, że, żeby, jak, jakby, ten , ta, to, kto, co
b. orzecznikowe- zdanie podrzędne odpowiada na pytanie: kim jest, czym jest, jaki , jaka, jakie jest , w jakim jest stanie.(Sytuacja była taka, jakiej można się było spodziewać) Spójniki:co, jaki, , że , żeby , iż
c. przydawkowe- zdanie podrzędne zastępuje przydawkę zdania nadrzędnego , odpowiada na pytania : jaki, który , czyj, ile, . Spójniki:
d. okolicznikowe czasu kiedy , odkąd, dokąd, jak długo,
przyczyny:czemu, dlaczego , z jakiej przyczyny, powodu
miejsca: gdzie , skąd , dokąd, którędy
przyzwolenia:mimo co, mimo czego, wbrew czemu
warunku: pod jakim warunkiem,
sposobu: w jaki sposób, jak?
Celu: po co, dlaczego, w jakim celu>
E. dopeÅ‚nieniowe –pytamy tak jak o przypadki