Starożytna Persja

Latem 337 r.p.n.e. Król Macedoński Filip II wezwał do Koryntu przedstawicieli miast greckich z wyjątkiem Sparty. Miała to być narada, celem której było uregulowanie sytuacji politycznej w Grecji, po stoczonych w poprzednim roku bitwach. Powołano Związek Miast Greckich, który przeszedł do historii pod nazwą Związku Korynckiego. Jego przywódcą został monarcha macedoński. Uczestnicy narady podjęli decyzję o wspólnej wyprawie wojennej, macedońsko-greckiej przeciwko Persji. Dowództwo nad wspólnymi siłami, powierzono Królowi Macedońskiemu Filipowi II. Ta wyprawa stała się jego głównym celem życiowym. Droga jaką musiał pokonać aby doczekać tej chwili była niełatwa i długa.

W chwili kiedy Filip II obejmował władzę Macedonia nie miała dostępu do morza. Państwa greckie leżące na wybrzeżu macedońskim zrzeszone w tzw. II Związku Morskim założonym przez Ateny w 378 r.p.n.e. były niezależne od królów macedońskich. Wykorzystując swoje położenie bogaciły się, kontrolowały cały eksport macedoński, stawały się coraz bogatsze oraz rosły w siłę – mogły dyktować swoje warunki. Filip II chciał jak najszybciej usunąć niebezpieczeństwa grożące ze strony tych miast i zlikwidować barierę, którą tworzyły owe miasta w dostępie do morza. Miastem jakie mu przeszkadzało były Ateny, jedno z największych i najpotężniejszych. Musiał więc podjąć działania dla uzyskania jego przychylności. Zdawał sobie sprawę, że Ateny nie pogodzą się z utratą dominującej pozycji na macedońskim wybrzeżu. I tak jesienią 357 r. p.n.e. Filip II zajął Amfipolis, wkrótce stał się panem Pydny. Nadal jednak obawiał się Aten, dlatego też pragnął pozyskania przychylności Związku Chalkidyckiego, który zrzeszał 32 miasta leżące na Półwyspie Chelkidyka. Związek ten był tak silny, że Filip II nie mógł dopuścić, aby sprzymierzył się przeciw niemu z Atenami. W 357 r. p.n.e. zawarł dwustronny sojusz, przyłączył Krenides. W 355 r. p.n.e. zdobył Abderę i Maroneję, a następnie uderzył na Metone ostatnią ważną bazą ateńską na wybrzeżu Macedonii. W tym czasie w Grecji zaczęła siła się pogarszać sytuacja polityczna. Przyczyną tego była tzw. III święta wojna w 356 r. p.n.e. Ognisko tej wojny znajdowało się w państwie środkowej Grecji – Tesalii. Interwencja Filipa II w roku 357, 354 p.n.e. powiodła się i przeciwnicy zaczęli szukać poparcia u Fokejczyków. Przy pomocy Fokejczyka tyrana z Feraj udało się dwukrotnie pokonać macedońskiego króla i zmusiłć do wycofania się z Tesalii. Wiosną 352 r. p.n.e. podjął Filip II kontrofensywę w wyniku której Feraj znalazło się w oblężeniu. Miasta tesalskie powołały Filipa II na archonta czyli przywódcę tworzonego przez nie związku. Stanowisko archonta Związku Tesalskiego było godnością dożywotnią, ta funkcja jeszcze bardziej umocniła jego pozycję. W 352 r. p.n.e. siły macedońsko-tesalskie starły się z tyranami z Feraj wspieranymi przez Fokejczyków na tzw. Krokusowym polu. Zwycięstwo umożliwiło Filipowi II ostateczne uporządkowanie spraw w Związku Tesalskim. Kontynuując operacje wojenne latam 352 r. p.n.e. Filip II ruszył na Termopile. W 348 r. p.n.e. przystąpił do oblężenia Olintu i zdobył je jesienią.

Ateny widząc zwycięstwa Filipa II chciały pokoju z państwem macedońskim, w tym też celu wysłały poselstwo. Filip II dyktował swoje warunki, chciał zachować dotychczasowy stan posiadania, został członkiem Amfikoni Delfickiej. Rok 345 p.n.e. przynosi wojnę w Ilirii - dzięki niej podporządkowuje sobie tereny dzisiejszej Albanii. W czasie tych walk zostaje ranny. W 344 r. p.n.e. wprowadza reformę administracyjną w Związku Tesalskim, w 342 r. p.n.e. wyprawia się do Egiry, do władcy Molosów celem umocnienia wpływów macedońskich. Władzę powierza Aleksandrowi, bratu swojej żony Olimpias. Kolejna wyprawa przeciw królowi Korsobleptesowi, a następnie rozszerzył je na inne rejony Tracji. W 340 r. p.n.e. Filip II oblega Perint. Nadal jednak ma kłopoty z Atenami. Filip II występuje z prośbami umocnienia pokoju – jednak zostają one odrzucone. W 340 r. p.n.e. wypowiada wojnę Atenom.

Przed rozpoczęciem działań Filip II podjął wyprawę w 340 r. p.n.e. przeciw Scytom w Dobrudży. Pokonawszy Scytów, wrócił do Macedonii i przygotowywał wojny w Grecji – szykował nowe wojska.
Jesienią 339 r. Filip wraz ze swoją armią zajmuje Elateję. Próbował także przeciągnąć na swoją Teby, bo chciał bezproblemowo przejść przez Termopile. Tebańczycy jednak odrzucili ofertę. Doszło do bitwy pod Cheroneją – Ateny–Macedonia w 338 roku p.n.e.
W 336 r. Filip II wysyła 10 tyś. Wojska do Azji Mniejszej, powodem było ukaranie Persów, za profanację greckich świątyń. Latem 336 roku nastąpiła śmierć Filipa II, następcą został jego syn Aleksander.

Na wieść o śmierci Filipa, niektóre państwa greckie odmówiły zwierzchności Aleksandrowi, miały nadzieję, że odzyskają wolność – były to: Agros, Sparta, Ateny, Teby. Aleksander jednak zwołuje radę Związku Korynckiego i deklaruje wyprawę przeciw Persom.

Wiosną 334 roku armia macedońska wraz z oddziałami Związku Hellenistycznego wyruszyła przeciw Persom. Po 20 dniach marszu doszli do Sestos, gdzie czekała flota 160 statków, które miały przetransportować je na drugi brzeg. Nadzór nad wyprawą Aleksander powierzył Permanionowi. Persowie dopiero po pewnym czasie stawili czoła Aleksandrowi. Starcie odbyło się nad Granikiem, gdzie zwycięstwo odniósł Aleksander.

Kolejnym zajętym miastem było Sadros, stolica satrapii indyjskiej, potem Aleksander podążył do Efezu i zajął go. Aleksander podążył do Helikarnasu, greckiego portu gdzie schroniła się flota perska oraz żołnierze perscy wraz najemnikami greckimi. Władzę nad Helikornesem Aleksander przekazał Adzie.
Kolejnymi zajętymi miastami były: Licja, Pamfilia następnie Kielajnaj. W 333 r. przybył do Gordion (węzeł gordyjski), gdzie „rozwiązał” spleciony węzeł przecinając go ostrzem swojego miecza.
Wojska Perskie zaczęły atakować wyspy Aleksandra, on jednak odbudował flotę i chciał powstrzymać Memnona – przywódcę perskiego. Do inwazji jednak nie doszło ponieważ zmarł Memnon. Aleksander podążył do Tasu.

Wielki dowódca perski Dariusz stanął naprzeciw Aleksandra nad rzeką Pinaros. Walkę wygrał Aleksander, Dariusz uciekł. Aleksander przejął wielki skarb Dariusza, który został w Damaszku. W 332 r. wojska macedońskie zdobyły Tyr. Do Aleksandra przyłączają się dawni sprzymierzeńcy Dariusza – Arados, Byblos. Dariusz się wystraszył, że zostanie sam bez sprzymierzeńców i wysłał list do Aleksandra, w którym ofiarował dużą kwotę, za zwrot bliskich, rękę swojej córki oraz część zachodnich włości aż do Efezu.
Aleksander jednak nie przyjął propozycji, dla Dariusza był to znak do gromadzenia sił i szykowania się do decydującego starcia.
Aleksander nie ustawał w swoich poczynaniach, w celu pokonania armii perskiej. Zajął on Gazę, która była dobrym miejscem w obronie Egiptu. Opanowanie Gazy oznaczało ostateczne zakończenie operacji likwidowania bazy floty perskiej – głównego celu dotychczasowych działań wojennych.
Pobyt w Egipcie Aleksander wykorzystał do przygotowania kompanii w 331 roku. Zadbał o zaopatrzenie dla armii drogą morską. W lipcu ruszył dalej do Tapsakos, tam też przeszli przez rzekę Eufrat przez wcześniej wybudowane dwa mosty. Podążał do Babilonu.
Kiedy Dariusz dowiedział się o kierunku marszu armii macedońskiej wyruszył na jej spotkanie z częścią swoich sił. Prawdopodobnie początkowo chciał stoczyć walkę z Aleksandrem na płaskich terenach Mezopotamii, między Eufratem a Tygrysem. Lecz zrezygnował z tego pomysłu i przeprawił się przez Tygrys, obsadził swoimi wojskami wszystkie płytkie brody na rzece w tym rejonie. W ten sposób chciał uniemożliwić przeprawę Aleksandrowi, a przynajmniej nadszarpnąć jego siły i uniemożliwić ich ucieczkę i zmusić do przyjęcia bitwy. Dariusz chciał także zniszczyć wszystkie źródła żywności Aleksandra na wschód od Tygrysu. Aleksander ruszył jednak w kierunku rzeki. Przekroczył ją bez większego oporu, chociaż doradzono mu aby odstąpił od tego zamiaru. Jednak on nie odstąpił przekonywał, że pomagają mu niebiosa i są mu przychylne. Przekroczył rzekę i zarządził postój. W nocy z 20 na 21 września 331 roku nastąpiło zaćmienie księżyca. Fakt ten poruszył żołnierzy i Aleksander rankiem zarządził wymarsz. Obóz Dariusza znajdował się w pobliżu wioski Gaugamela nad rzeką Bumelos. 29 września armia Aleksandra w szyku bojowym ruszyła na spotkanie z Dariuszem. Aleksander zatrzymał się na wzgórzu i obserwował obóz przeciwnika, zwołał naradę i wydał ostateczne rozkazy. Nakazał na polu walki zachować milczenie, można je było przerwać tylko na jego znak. Dobiegał wieczór i Aleksander nakazał swoim poddanym zjeść kolację i odpocząć. W obozie Dariusza natomiast panowała pełna koncentracja. Wojsko przez całą noc stało w pełnym pogotowiu, Dariusz nie był pewien kiedy nastąpi atak macedoński. W południe następnego dnia wojska macedońskie zaczęły zajmować pozycję na równinie koło Gaugameli.

1 października 331 r.p.n.e. Aleksander stanął na czele armii liczącej ok. 40 tyś. piechoty i 7 tyś. jazdy, składających się z oddziałów macedońskich, greckich i plemion bałkańskich. Armia perska zgromadzona pod Gaugamelą znacznie przewyższała armię Aleksandra, w jej skład wchodzili Persowie, Baktrowie, Scytowie, Inkowie oraz najemnicy greccy w perskiej służbie.

Bitwa pod Gaugamelą jest najważniejszą jaką Aleksander Macedoński stoczył w wyprawie przeciw Persom. O bitwie pisało wielu starożytnych pisarzy. Najobszerniejsze opisy znajdujemy u Arriana i Kurcjusza Rufusa. Arrian korzystał z dzieła uczestnika tej wyprawy, jednego z wodzów macedońskich Ptolemeusza, późniejszego króla Egiptu. Aleksander ustawił szyk bojowy w kształcie trapezu. Obie strony zamykały oddziały jazdy. Na prawej stronie Hetajrowie, zaś lewa strona to greccy sprzymierzeńcy i jazda tesalska. Oddziały osłaniające oba skrzydła zostały ustawione ukośnie do głównej linii, na prawej stronie oddział Agrianów z zadaniem osłaniania królowej. Na prawo od nich i w bezpośrednim sąsiedztwie Aleksandra była druga część Agrianów pod dowództwem Attalosa. Na prawo równolegle do wymienionych jednostek Aleksander ustawił dwa oddziały lekkiej jazdy macedońskiej, lewe skrzydło ugrupowane w ten sam sposób. Na głównej linii stał oddział trackich oszczepników, za nim kreteńscy łucznicy i achajscy najemnicy. W bitwie komendę nad prawym skrzydłem sprawował Aleksander, a nad lewym Parmenion. Wojska Dariusza ustawione były w linii prostej o różnej głębokości rządów. Pierwszy rząd to trzy oddziały wozów bojowych zaopatrzonych w kosy. Na skraju prawego skrzydła stały jednostki jazdy armeńskiej i kapadockiej. W centrum stał Dariusz osłaniany przez karyjczyków, łuczników mardyjskich i perską jazdę, za nimi królewski oddział gwardii konnej.
Początek bitwy był obiecujący dla Persów , niestety Dariuszowi nie powiódł się plan ataku z wozami wyposażonymi w kosy. Gdy Persowie zaczęli atakować wozami Macedończycy rozstąpili swe szeregi. Ten moment wykorzystał Aleksander i zaatakował pozycje Dariusza. Dariusz rzucił się do ucieczki, oddziały perskie widząc że król ucieka przystąpili do odwrotu.

Dzięki tej wygrane Aleksander stał się panem Azji, do szczęścia brakowało mu jedynie jako jeńca Dariusza. Chciał aby ten abdykował i z racji przegranej przekazał Aleksandrowi władzę i aby uczynił to na oczach Persów. Bitwa ta świadczy o talencie dowódczym Aleksandra i jego oryginalnych pomysłach co do rozstawienia wojsk. Błędem króla Macedonii było przerwanie szeregów i dostanie się Persów do obozu macedońskiego, było to spowodowane przemożną chęcią pojmania Dariusza.

Bitwa pod Gaugamelą była ostatnią bitwą państw Achamenidów. Przegrana Dariusza była kresem jego politycznego istnienia, otworzyła drogę Macedończykom do stolic Perskich. Aleksander został spadkobiercą obalonej dynastii, a zarazem został najpotężniejszym władcą w ówczesnym świecie. Dziś patrząc z perspektywy wieków, wiemy że to zwycięstwo stało się nową epoką historyczną i określaną w historiografii mianem hellenistycznej. Gaugamela była miejscem jej narodzin. Przed Grekami i Macedończykami otworzyły się nowe możliwości na wschód, ich łupem były rozległe tereny i niezmierne bogactwa. Aleksander potrzebował rzeszy ludzi na zagospodarowanie tych terenów, dawał im poprawę bytu i interesów w zamian za oddaną służbę. Nic dziwnego, że Macedończycy i Grecy podążyli do Azji Mniejszej, Syrii i Egiptu, na teren Mezopotamii zaszczepiając na wschodzie to wszystko co było dla nich najcenniejsze i dawało poczucie więzi.

Aleksander był jednym z największych zdobywców owych czasów. Od najmłodszych lat zaprawiał się w sztuce wojennej, jego przewodnie były pragnieniem dokonywania wielkich czynów. Na polu bitwy dokonywał czynów wręcz niemożliwych, potrafił przewidywać ruch nieprzyjaciół i wykorzystywać do swoich celów.

W oczach ówczesnych wojowników uważany był za najznakomitszego wodza. Sam też utwierdzał się w przekonaniu, że wiara w swój sukces pomimo, że siły zbrojne i środki pieniężne były skromne, przyniesie oczekiwane zwycięstwo nad Persami. Nigdy też nie dopuszczał do siebie myśli o przegranej lub wycofaniu się z walki. Wierzył także w przepowiednie, co potwierdza fakt, iż w Gordion rozciął węzeł. Którego rozwiązanie według przepowiedni zapewniało panowania nad światem.