Architektura renesansu w Polsce

W architekturze renesansu sięgano do wzorów starożytnych- poszukiwano idealnych
Proporcji i przejrzystych podziałów. Ukształtowały się nowe układy przestrzenne budowli (centralne budowle z kopułami) oraz nowożytne typy budynków świeckich.. Stosowano antyczne porządki architektoniczne i motywy dekoracyjne (np.: arkada, czyli łuk oparty na filarach lub kolumnach; attyka- dekoracyjna ścianka nad gzymsem wieńcząca front budynku, zasłaniająca dach całkowicie lub częściowo). Rozwijało się budownictwo sakralne (kościoły, kaplice na planie centralnym) i świeckie. Przykładem może być ratusz w Poznaniu.
Jest on najlepiej zachowaną nowożytną siedzibą władz miejskich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Jego odbudowę w stylu renesansowym przeprowadził włoski architekt Giovanni Battista Quardo. Największą ozdobę gmachu stanowiła trójkondygnacyjna loggia (pomieszczenie otwarte na zewnątrz arkadami) zwieńczona attykową koroną z trzema wieżyczkami, przesłaniająca właściwy gmach. Spoza attyki strzela w górę wysoka wieża, w rdzeniu jeszcze gotycka.

Do budownictwa świeckiego należały również kamienice mieszczańskie. W większych miastach budowano je z cegły lub z kamienia. Piwnice pod kamienicą służyły jako skład surowca do produkcji rzemieślniczej bądź towarów do handlu. Parter zajmował warsztat rzemieślniczy lub kantor. Piętra- zwykle jedno albo dwa- przeznaczano na sypialnie, a w bogatszych kamienicach na pomieszczenia reprezentacyjne i gościnne. Okna okazałych kamienic były wysokie i zaopatrzone w szybki osadzone w ołów. Wnętrza oświetlano lampami na olej lub tłuszcz zwierzęcy. Pomieszczenia ogrzewano kominkami lub piecami kaflowymi, które wtedy zaczęły wchodzić w użycie.

W Polsce w renesansie powstało też wiele zamków oraz pałaców magnackich. Przebudowano rezydencję władców Polski- Wawel. Zajęli się tym włoscy architekci- Franciszek Florentczyk i Bartłomiej Berecci. Od strony dziedzińca dobudowano do zamku kolumnowe krużganki (rodzaj ganku biegnącego wzdłuż zewnętrznej ściany budowli, po którym można się było poruszać). Wiele sal otrzymało rzeźbione stropy. Wnętrze ozdobiono kosztownymi tkaninami, zwanymi arrasami, które przedstawiały, zgodnie z duchem odrodzenia, sceny mitologiczne, biblijne i obyczajowe. Do katedry na Wawelu dobudowano kaplicę Zygmuntowską projektu florentczyka Bartlomieja Berecciego. Została ona okrzyknięta „perłą renesansu po tej stronie Alp”. Część dolna kaplicy ma formę sześcianu, a polożony na nim ośmioboczny bęben podtrzymuje kopułę. Pokryta złotą łuska symbolizowała niebo. Wewnątrz wyrzeźbiono marmurowe sarkofagi Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. W 1520 r. na wieży katedralnej zawisł największy polski dzwon- Zygmunta.

Wzorując się na Wawelu wzniesiono Zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim (rezydencja magnacka). Wybudowano go w latach 1592- 1601. Dziedziniec otaczały charakterystyczne krużganki z arkadami.
Innym przykładem jest Zamek Szafrańców w Pieskowej Skale- położony na szlaku Orlich Gniazd, nazywany Małym Wawelem. W latach 1542- 1544 został przebudowany w stylu renesansowym. Przepruto masywne ściany dużymi oknami, a poniżej na przedzamczu rozplanowano nieduży ogród w stylu włoskim.
Zamek Krasickich w Krasiczynie
Monumentalna późnorenesansowa rezydencja magnacka, łącząca funkcje mieszkalne z obronnymi. W nadsańskiej wsi w połowie XVI w. Jakub Krasicki wzniósł renesansowy dwór obronny. W początkach następnego stulecia starosta przemyski i wojewoda podolski Marcin Krasicki rozbudował zamek do obecnych rozmiarów. Dawne basteje stały się czterema wysokimi wieżami narożnymi, które noszą nazwy: Boska, Papieska, Królewska i Szlachecka. Skryte za północnym i wschodnim murem stanęły dwa skrzydła mieszkalne, a cały dziedziniec objęły krużganki. Mury obwodowe zwieńczyła piękna attyka i pokryły charakterystyczne dla odrodzenia sgraffita (sgraffito- technika dekoracyjna malarstwa ściennego polegająca na pokrywaniu muru warstwami różnie zabarwionego tynku i zeskrobywaniu wg wzoru warstwy wierzchniej). Pośrodku zachodniego skrzydła wybudowano wieżę zegarową z bramą wjazdową.
Zamek Bonerów w Ogrodzieńcu

Za czasów Zygmunta I Starego jeden z najbogatszych ludzi w ówczesnej Polsce, a wywodzący się z krakowskiego patrycjatu- Seweryn Boner przebudował dotychczasowa twierdzę w monumentalną renesansową rezydencję. W obręb murów pałacowych, sięgających pięciu kondygnacji, została włączona stara wieża, zwana Kurzą Nogą. Poniżej rozciągało się trzyhektarowe podzamcze. Budowniczowie wykorzystali umiejętnie ukształtowanie terenu i połączyli liczne skałki z potężnymi murami.
Zamek książęcy w Brzegu
W połowie XVI w. Jerzy I, jeden z kolejnych książąt brzeskich, dokonał gruntownego przekształcenia swojej siedziby w stylu renesansowym. Zgodnie z jego zamierzeniami, w których realizacji towarzyszyła żona- Barbara z Hohenzollernów, powstał okazały dziedziniec arkadowy, co przyniosło zamkowi brzeskiemu miano „śląskiego Wawelu”, i perła odrodzenia na Śląsku- Brama Wjazdowa. Niewielki budynek otrzymał bardzo bogatą dekorację rzeźbiarską, głoszącą chwałę Piastów i władców Brandenburgii.

W Polsce w renesansie nastąpił również rozkwit urbanistyki (budowanie miast o regularnym planie geometrycznym).Takim miastem był Zamość.
Powstał w ostatniej ćwierci XVI w. Na miejscu wsi Skokówki. Jego fundatorem i właścicielem był hetman Jan Zamoyski. Prace przy wytyczaniu miasta i budowie gmachów oraz nowoczesnych umocnień ruszyły w 1580r. Zamość, rozplanowany przez włoskiego architekta Bernardo Morando według nowożytnych idei miasta idealnego, stał się jednym z najlepszych dzieł renesansowej urbanistyki europejskiej. Życie ekonomiczne koncentrowało się na wielkim rynku, , oraz placu solnym i węglowym. Podcieniowe kamienice zdobiły pierwotnie postrzępione attyki. Mieszczaństwo zamojskie składało się z Polaków, Rusinów, Ormian, Żydów, Włochów. Stąd w obrębie obwarowań wyrosły świątynie różnych religii i wyznań. Wspólne fortyfikacje chroniły zarówno kamienice mieszczańskie, jak i kolegiatę, akademię i okazałą rezydencję ordynatów.
W Polsce w epoce odrodzenia wybudowano i przebudowano jeszcze wiele innych zamków, ratuszów czy pałaców, m.in. w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie władcy przebywali podczas obrad sejmu, w podkrakowskich Niepołomicach, w pobliżu których polowali, w Kazimierzu Dolnym, w Jarosławiu.