Eksperymentalna weryfikacja hipotez psychoanalitycznych

Jednym z następstw zbliżenia między psychologią a psychoanalizą jest laboratoryjne sprawdzanie hipotez wyprowadzonych z teorii psychoanalitycznej. Przez lata prowadzonych było wiele eksperymentów mających na celu weryfikację twierdzeń teorii psychoanalitycznej. Wykonano dziesiątki eksperymentów, a ich wyniki zgodnie potwierdzały hipotezy psychoanalityczne.

Skupimy naszą uwagę na dwóch programach badawczych, które są uważane za wzorowe pod względem teoretycznym i eksperymentalnym. Pomimo tego, że programy te wcielono w życie jeszcze w latach sześćdziesiątych, to nadal się to czyni w sposób bardzo aktywny.

Jeden z tych programów realizowany jest na uniwersytecie Nowojorskim, drugi zaś na uniwersytecie w Michigan.

Hipotezy weryfikowane w obu programach koncentrują się wokół ogólnej idei Freuda, zgodnie z którą zachowania anormalne czy dewiacyjne można nasilić bądź zredukować przez potęgowanie albo łagodzenie konfliktów związanych z nieświadomymi pragnieniami seksualnymi i agresywnymi. Różnice między badaniami prowadzonymi w Nowym Jorku i Michigan polegają na tym, że w pierwszym przypadku stosuje się metodę bodźców podprogowych wobec ludzi przejawiających wyraźne patologiczne czy dewiacyjne zachowania, w drugim zaś metodę sugestii hipnotycznej w stosunku do osób które takich zachowań nie przejawiają (studentów uniwersytetu itp.)

Badania nowojorskie

Metoda bodźców podprogowych polega na pokazaniu danej osobie obrazka lub napisu przez czas tak krótki, że nie potrafi ona rozpoznać co to takiego. Ten krótki czas ekspozycji rzędu 4ns jest możliwy dzięki zastosowaniu przyrządu zwanego tachistoskopem. Podczas licznych badań wykazano wyraźnie, że aczkolwiek badany nie zdaje sobie sprawy z tego, co pokazano mu w tachistoskopie, to jednak materiał ten może wpłynąć na jego uczucia i zachowanie w sposób dający się stwierdzić.

Jako przykład stosowanej metodologii przedstawić można eksperymenty, w których osobami badanymi byli ludzie cierpiący na depresję. Według teorii psychoanalitycznej przyczyną depresji jest zwrócenie do wewnątrz, przeciw sobie samemu, nieświadomych uczuć agresywnych odnoszących się do innych osób. Jeśli hipoteza ta jest poprawna, to osoba cierpiąca na depresję powinna czuć się jeszcze bardziej przygnębiona wtedy, gdy jej nieświadome agresywne pragnienia zostaną zaaktywizowane. W celu pobudzenia takich pragnień pokazywano badanym albo obrazek o agresywnej treści np. przedstawiającego ponurego człowieka trzymającego sztylet, albo napis złożony z paru wyrazów dla przykładu „ludożerca zjada człowieka” Każdy z tych agresywnych obrazków lub napisów eksponowany był osobie badanej tylko przez czas 4ns. Przed ekspozycją i po niej badana osoba dokonywała oceny swych odczuć. Tym samym osobom na innym posiedzeniu pokazywano obrazek neutralny przedstawiający np. człowieka czytającego gazetę lub napis neutralny „Ludzie chodzą” i ponownie jak we wcześniejszym badaniu proszono je o ocenę ich odczuć przed i po projekcji. Silverman napisał „Podprogowa prezentacja treści mających pobudzić agresywne pragnienia prowadzi do wzmożenia depresyjnych odczuć czego nie stwierdzono po prezentacji treści neutralnych”

Aby wykazać, że oddziaływanie tego materiału wynika z jego agresywnej treści, a nie mogłoby być wywołane za pomocą wzbudzającego emocje o innym charakterze, grupa Silvermana przeprowadziła następujący eksperyment: Pacjentom cierpiącym na depresję pokazywano podprogowo na jednym posiedzeniu obrazek o charakterze agresywnym, na drugim zaś obrazek pokazujący osobę dokonującą defekacji. Przyjmuje się, że ten drugi obrazek pobudza konfliktowe pragnienia analne, które według teorii Freuda pozostają w związku z jąkaniem się. Pacjenci cierpiący na depresję stali się bardziej przygnębieni po prezentacji obrazka agresywnego, natomiast obrazek analny nie wywołał takich następstw. Odwrotne zjawisko występowało w grupie osób jąkających się. Jąkały się one bardziej po podprogowej prezentacji obrazka analnego a obrazek agresywny nie wywołał u nich wzmożonego jąkania się.

Grupa badaczy Nowojorskich wykazała ponadto, że anormalne objawy można także zredukować, jeśli zmniejszy się siłę konfliktowych pragnień. W tych eksperymentach osobami badanymi byli schizofrenicy. Pokazywano im w tachitoskopie wydrukowany napis „Mamusia i ja stanowimy jedność”. Ta podprogowa informacja w odróżnieniu od innych kontrolowanych napisów zredukowała występowanie anormalnych symptomów u schizofreników. Zupełnie inny wpływ miały napisy wywierające wrogość wobec matki lub obawę przed jej utratą.

Co by się stało gdyby napisy mające aktywizować nieświadome pragnienia pokazywane były w sposób konwencjonalny pozwalający przeczytać i zrozumieć napis? Odp. Świadomie postrzegane napisy nie miały by żadnego wpływu na symptomy występujące u pacjentów. Najwidoczniej nieświadome pragnienia mogą być wzbudzone jedynie przez coś takiego, z czego dana osoba nie zdaje sobie sprawy.

Badania michigańskie

Na uniwersytecie w Michigan stosowano hipnozę w celu zaszczepienia agresywnych lub seksualnych konfliktów u studentów college’ów, którzy nią mają żadnych widocznych zaburzeń psychicznych. Dla przykładu Po zahipnotyzowaniu studentowi opowiadano historyjkę, w której zostaje on prawie uwiedziony przez bardzo atrakcyjną starszą panią. Historyjka ta miała na celu wzbudzenie u młodych mężczyzn nieświadomych uczuć edypowych. W czasie gdy badany pozostawał pod hipnozą, sugerowano mu, że po pierwsze nie będzie nic pamiętał z tej historyjki (amnezja posthipnotyczna) a po drugie, że po obudzeniu będzie miał silne odczucia seksualne, gdy tylko poda się mu pewne słowa (sugestia posthipnotyczna). Następnie wyprowadzano go ze stanu hipnotycznego i prezentowano mu wzrokowo listę słów. Niektóre z tych słów pozostawały w związku z historyjką a inne nie. Po podaniu każdego słowa zadawano mu pytanie jak się czuje. Przy oglądaniu słów krytycznych występowało wiele objawów zaburzeń, których to objawów nie obserwowano podając wyrazy kontrolne niepowiązane z historyjką. Wśród tych zaburzeń były mdłości, pocenie się, drżenie, zamieszanie, dezorientacja oraz poczucie winy lub wstydu i wstrętu. Badania michigańskie potwierdziły wyniki uzyskane w badaniach nowojorskich pomimo różnic pod względem metod i badanej populacji.