W jakim stopniu literatura moralistyczna odpowiada na Twoje problemy i pytania?

W swej pracy chciałbym zastanowić się nad tym, czym jest religia w życiu człowieka, jaką pełni rolę. Zdawać trzeba jednak sobie sprawę z tego, że nie da się osiągnąć pełnej, całkowicie zadowalającej odpowiedzi. Każdy ma na ten temat odmienne zdanie, z którym nie można dyskutować. Jedyne, co należy, to uszanować te różnorodne opinie.
W swej pracy pragnę zbliżyć się w poszukiwaniach odpowiedzi na to pytanie. Posłuży mi do tego analiza losów bohaterów powieści „Zbrodnia i Kara” Fiodora Dostojewskiego. To właśnie ta książka i opisane w niej losy Rodiona Raskolnikowa i Sonii zainspirowały mnie do przemyśleń nad tym, co daje religia. Nie chodzi tu o samą wiarę, lecz istnienie pewnej nauki, ewangelicznego postępowania.
Fiodor Dostojewski uważany jest za pisarza posiadającego niezwykły dar współczucia, przenikania w tajemnice ludzkiej duszy, dzięki czemu opowiadane przez niego historie sprawiają wrażenie prawdziwych, są nad wyraz sugestywne. W swej twórczości był zawsze otwarty na inne wartości, lojalnie ukazywał prawdy nawet sprzeczne z jego światopoglądem i bliskimi przekonaniami. Nazywa się go „wielkim pisarzem prawosławia”, „pisarzem Ewangelii”, ze względu na jego głębokie chrześcijaństwo. To wszystko sprawia, że Dostojewski jest pisarzem „autobiograficznym”, w sensie zawierania w swej twórczości nie tylko własnych przeżyć, lecz wprost portretowania siebie w ramach własnych idei i przemyśleń.

Rodion Raskolnikow jest człowiekiem zbuntowanym przeciwko porządkowi świata. Według niego jest on niezgodny z rozumem, co doprowadza Raskolnikowa do zanegowania norm moralnych. „Zabij ją – mówi do kolegi – i weź jej pieniądze, z tym, że następnie z ich pomocą poświęcisz się służbie dla całej ludzkości, dla dobra powszechnego” po czym dodaje: „Jedna śmierć w zamian za sto żywotów – przecież to prosty rachunek!”. To są właśnie myśli, które ukształtowały światopogląd młodego studenta i były fundamentami do budowy jego teorii, a w ostateczności popchnęły na drogę zbrodni. Wizja Raskolnikowa wydawałaby się właściwa i szlachetna, w końcu ma ona na uwadze dobro ludzkości, gdyby nie dalsze rozwinięcie tego widzenia. Raskolnikow widzi społeczeństwo podzielone na dwie kategorie: tych, co „pchają świat naprzód i kierują go ku oznaczonym celom”, do których należy władza i przyszłość, oraz ludzi zajmujących się „zachowaniem świata i pomnażaniem go liczebnie” – zwykłego tworzywa, przeciętnej masy. Taka filozofia i wizja świata nie wydają się być typowo chrześcijańskimi. Podział ludzi na lepszych, uprzywilejowanych i zwykłe „tworzywo” jest sprzeczne z nauką Kościoła, gdzie wszyscy ludzie są równi między sobą i w obliczu Boga. Tym bardziej, że Rodion, będąc przekonanym o swej przynależności do grupy „tych lepszych”, popełnia makabryczną zbrodnię, nie okazując przy tym choćby cienia skruchy, żalu, czy wyrzutów sumienia. Zbrodnię tę przeżywa, jednak na swój sposób. Popada w dziwny stan, niemal traci zmysły. Zagłębia się w swym czynie, schodząc na sam dół poniżenia. Wtedy ratunkiem okazuje się Sonia – córka Marmieładowa, która została prostytutką z winy ojca. Prawdziwa, silnie wierząca, niewinna i „nieskażona” złem jest dla zbrodniarza wybawieniem, pomaga mu wydostać się z zapaści. To jej Raskolnikow wyznaje prawdę o morderstwie. Sonia, dowiadując się o tym wybacza mu. Czyn ten jest tym bardziej wspaniałomyślny, że zamordowana była jej osobą bardzo bliską. Wymieniły się one ze sobą krzyżami, co w religii prawosławnej oznacza, że stały się sobie siostrami. Raskolnikow tę więź zniszczył, lecz żadna kara, czy potępienie ze strony Sonii go nie spotyka. Przeciwnie, pomaga ona studentowi w oczyszczeniu się, odkupieniu, a tym samym wyłączenia się z upadku i upokorzenia. „Przyjąć cierpienie i odkupić się przez nie” – mówi zbrodniarzowi. Przychodzi mu ona z pomocą, mając w zanadrzu całą filozofię religii, w którą wierzy i głęboko wyznaje.
Oto, jak można wytłumaczyć stanowisko Sonii: zło, które popełnił Raskolnikow jest jego częścią, nie do cofnięcia, i nikt nie ma prawa nas sądzić, bo ocena należy tylko do Boga. Człowiek może starać się być tylko lepszym. Skoro jest taki, jaki jest, to nie ma sensu, by ukrywać zło. Złem jest przecież załganie i fałszywość. Dlatego Rodion, za namową Sonii, klęka w biały dzień na zbiegu ruchliwych ulic i wyznaje popełnioną zbrodnię. Przynosi mu to oczyszczenie.
Odbicie się od absolutnego dna stwarza szansę na odrodzenie.

Sonia opiekuje się Raskolnikowem do końca, podąża za nim na zesłanie. Opiekuję się, przeprowadzając jakby rehabilitację, oczyszczenie jego duszy. To jest właśnie wpływ religii na życie. Pozwala ona zrozumieć swe błędy, naprawić je, a przynajmniej podjąć próbę zrehabilitowania się. Raskolnikow z pewnością musiał, choć to nie jest do końca wyjaśnione w książce, zrozumieć swój błąd i niewłaściwość rozumowania. W swej idei garnął się przecież na więzy społeczne, ośmielił się dzielić, wskazywać grupy bardziej i mniej uprzywilejowane. Gdy popełnia zbrodnię pomoc przychodzi, wydawałoby się z zupełnie nieoczekiwanej strony. Biedna prostytutka, uważana zapewne przez ambitnego studenta za kogoś z tej gorszej sfery, przynosi ze sobą nadzieję, wybawienie, odpowiedź. Raskolnikow, kiedy było już po wszystkim, z pewnością musiał ponownie przemyśleć sens swych ideałów.
W Ewangelii świętego Mateusza jest niezwykła scena, gdy ktoś zwraca się do Jezusa : „dobry człowieku”. „Nie nazywaj mnie dobrym – mówi Jezus – nikt nie jest dobry prócz Boga”. Zgodnie z tą nauką Sonia nie traktuje Raskolnikowa jak złoczyńcę, przestępcę, nikczemnika. Nie uważa tak, choć ma do tego prawo, w końcu też mogła uważać się za skrzywdzoną. Rozumie, że ma on wciąż szansę na naprawę, oczyszczenie, ponowne przystosowanie się do „zwyczajnego” życia, pozbawionego szkodliwych idei i wyobrażeń. Wizji wręcz szalonych, mogących tylko zaszkodzić, niż przynieść wymierne korzyści.