Wzorce osobowe średniowiecza

Każda epoka literacka tworzy własne wzory postaw ideowych. Wzory takie ukształtowały się również w średniowieczu (476-1492). Były one odbiciem panujących stosunków politycznych i społecznych, kultury i obyczajów. Sto¬sunki społeczne w średniowieczu kształtowały się według pewnej hierarchii, uprzywilejowane pozycje zajmowały dwa stany: rycerstwo oraz duchowieństwo. Kultura tej epoki miała charakter uniwersalny, ponadnarodowy. Średniowiecz¬na Europa pozostawała pod wpływem wszechpotężnej kultury chrześcijańskiej, co znalazło odbicie w sposobie myślenia, pojmowania świata, a przede wszyst¬kim w literaturze i sztuce. Wzorce osobowe kształtowały dwa ośrodki kultury: zamek rycerski i kościół. W atmosferze kultury dworskiej powstawała epika rycerska, która stworzyła ideał rycerza bez skazy. Znamy kilka cyklów rycerskich pochodzących z tego okresu. Są to: - francuski O Karolu Wielkim i jego dwunastu paladynach (najsłynniejszy zabytek tego cyklu to Pieśń o Rolandzie, koniec XI w.); bretoński O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stolu (XII/XIII w.); - powieści starogermańskie O karłach Nibelungach (XII/XIII w.); - hiszpańska Pieśń o Cydzie (XII w.); - staroruski poemat Slovfo o wyprawie Igora (XI w.); - serbski O bitwie na Kasowym Polu (koniec XIV w.). 1. Ideał rycerza. Pieśń o Rolandzie jest najgłośniejszym rycerskim poematem epickim, a jej bohater stał się wzorem rycerza dla całej chrześcijańskiej Europy. Tematem utworu jest wyprawa Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778 r. w celu walki z Saracenami. Po zwycięstwie nad poganami, w czasie powrotu do Francji, zaatakowana została i doszczętnie wycięta przez pogan tylna straż. W czasie bitwy zginął siostrzan Karola - Roland. W Pieśni... mamy typowy dla literatury średniowiecza wyidealizowany ze względów dydaktycznych obraz rycerza bez skazy. Jest to rycerz chrześcijański, miłujący Boga i walczący z poganami w obronie wiary, wielbiący swego króla i słodką Francję. Mężny, dzielny, honorowy. Opis śmierci Rolanda jeszcze bardziej idealizuje wizerunek bohatera, który wraz z upływem lat stał się prawdziwym wzorem chrześcijańskiego rycerza. Pieśń o Rolandzie ma charakter epopei narodowej. Utwór odznacza się przejrzystą kompozycją: przygotowanie zasadzki, walka i śmierć Rolanda oraz zemsta króla za śmierć słynnego rycerza. Uzupełnieniem tego wizerunku średniowiecznego rycerza są Dzieje Tristana i Izoldy - barwny poemat o wielkiej miłości. Ówczesna kultura dworska wymagała od rycerza oddanej służby dla uwielbianej kobiety. Miłość ta była jedyna i trwała, a „dama serca" dla wielbiciela stanowiła uosobienie najwyższych cnót, podobnie zatem jak rycerz była postacią wyidealizowaną. W literaturze polskiego średniowiecza nie mamy podobnych zabytków, chociaż istniały wspaniałe wzory osobowe, np. słynny Zawisza Czarny z Gar-bowa. Temat średniowiecznego rycerstwa występuje w literaturze polskiej późniejszych epok, przykładem słynny Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza czy Krzyżacy Henryka Sienkiewicza. 2. Ideał władcy jako wzór do naśladowania. Elitarną odmianą ideału rycerza był ideał dobrego władcy. W naszej literaturze utrwalony w Kronice Galia Anonima (XII w.). Do Polski autor Kroniki przybył z Węgier; był prawdopodobnie Francuzem. W swojej Kronice przedstawił dzieje Polski od czasów najdawniejszych do 1113 roku. Kronika jest dziełem historiograficznym, ale także przykładem świeckiej literatury dworskiej. Mamy tu dwa portrety władców: - Bolesław Chrobry - wzór dobrego króla, sprawiedliwego wobec poddanych; władca chętnie nagradzający i surowo karzący; - Bolesław Krzywousty - wzór wojownika, odważnego rycerza, patrioty miłującego kraj, gardzącego śmiercią i umiejącego w sercach żołnierzy wzbudzić wolę walki. 3. Ideał ascety. Odmienny wzorzec osobowy stworzył w średniowieczu Kościół. Kwitło wtedy żywotopisarstwo (hagiografia). Żywoty ascetów i świętych przedstawiano w formie idealizujących biografii uzupełnianych elementami ludowości. Asceta był to człowiek, który lekceważąc życie doczesne i dobra materialne, dążył, żyjąc w skrajnym ubóstwie, do szczęścia pozaziemskiego osiąganego po śmierci. Życiorysy te pisano przede wszystkim po łacinie. Najsłynniejszym ich zbiorem była Złota legenda włoskiego hagiografa Jakuba de Ybragine (ok. 1230-1298). Zawarte w niej opowieści tłumaczono na wiele języków. Legenda o świętym Aleksym to w naszym piśmiennictwie średniowiecznym zabytek opowieści hagiograficznej. Rymowany przekład polski pochodzi z połowy XV w. Żywot św. Aleksego powstał bardzo wcześnie, pierwotna wersja, napisana prawdopodobnie w Syrii, pochodzi z V-VI w., skąd w różnorodnych wersjach przedostała się do Europy ok. X stulecia. Odtąd zabytek ten krążył w różnych krajach, przekładany często na języki narodowe. Legenda ma określony wzorzec kompozycyjny: - prolog, w którym autor wyjaśnia przyczyny podjęcia trudu opisania żywotu ascety i prosi czytelników o zrozumienie tej intencji; - właściwa, szeroko rozbudowana opowieść o świętym - od chwili narodzin, poprzez samotne, pełne świętości życie (ślub czystości, liczne wyrzeczenia, upokorzenia przyjmowane z pokorą), aż do śmierci męczeńskiej lub świętobliwej. Opisy te są zwykle bogato ubarwione opowieściami o cudach, które towarzyszyły bogobojnemu żywotowi świętego; - niekiedy w legendzie pojawiają się informacje o cudach wokół zwłok ascety. Legenda o świętym Aleksym skonstruowana jest według tych właśnie założeń kompozycyjnych. Bogaty rzymski panicz w dniu swego ślubu opuszcza zmartwioną małżonkę i wyrusza w świat, aby służyć Bogu. Po wielu latach wraca do domu swego ojca, gdzie nie rozpoznany ani przez pana domu, ani przez służbę szesnaście lat z pokorą znosi smutny los żebraka. Mieszka w nędznej komórce pod schodami, spożywa resztki ze stołu ojca i przeżywa rozliczne upokorzenia. Kim jest, dowiadują się bliscy (ojciec i żona) dopiero po jego śmierci. Liczne cuda wokół ciała zmarłego dowodzą niezbicie jego świętości. Wzruszająco piękny jest wiersz Kazimiery Iłłakowiczówny (współczesnej polskiej poetki) Opowieść małżonki świętego Aleksego, będący nawiązaniem do średniowiecznej legendy. To po prostu skarga porzuconej kobiety, urzekający prawdą wyraz jej cierpień i tęsknoty za ziemską miłością. Wiersz ten jest polemiką z proponowanym w średniowieczu modelem życia. Ascetów w średniowieczu było wielu. Jednym z nich był św. Szymon Słupnik (IV/V w.), który postanowił spędzić życie w celi umieszczonej na piętnastometrowym słupie, gdzie przeżył, przeważnie na stojąco, 27 lat, znajdując, o dziwo, wielu naśladowców. Współczesny poeta Stanisław Grochowiak przedstawił swoją ocenę „dokonań" Słupnika w interesującym wierszu Święty Szymon Slupnik. Ideały życia epoki średniowiecza stanowiły bardzo charakterystyczny rys kulturowy i obyczajowy tamtego czasu i w jakimś sensie odbijały dążenia, marzenia i cele współczesnych.