Demokracja-politologia

-1-
Demokracja to słowo pochodzšce z języka greckie-
go.Posługiwano się nim już na poczštku V w.p.n.e., cha-
rakteryzujšc przemiany w systemie sprawowania władzy, które za-
poczštkowały reformy Klejstenesa.
W starożytnoœci, do której nawišzywali równiż myœliciele Re-
nesansu, liberałowie i twórcy Oœwiecenia - pojęcie demokracji
odnoszono do form sprawowania władzy.Obok monarchii i arys-
tokracji, wyodrębniona była też liczba osób sprawujšcych władzę.
Z okresu starożytnoœci wywodzi się rozumienie demokracji ja-
ko władzy ludu.Była to epoka ostatecznego uformowania się nowego
systemu organizacji państwowej w Grecji w tzw. państwach - mias-
tach inaczej zwanych polis.Była to organizacja samorzšd-
na,działajšca na zasadach porozumienia między obywatelami na
wzór demokratyczny.Demokracja istniała także w Rzymie w czasach
republikańskich.
Licznie prowadzone badania współczesne próbujš wyodrębnić
cechy wspólne łšczšce w jakiœ sposób demokrację antycznš i
współczesnš.Jednš z najważniejszych cech uznano władzę ludu oraz
podobieństwo sprawowania władzy.Wymienia się tu trzy za-
sady.Pierwsza z nich to zasada wolnoÂœci, rozumiana jako prawo do
swobodnego wyrażania opinii dotyczšcych spraw państwa przez oby-
wateli.
Druga zasada to zasada równoœci polegajšca na równowadze wszys-
tkich wyrażanych opinii.
Mechanizm stanowienia praw i podejmowania decyzji politycznych,
polegajšcych na tym, że po swobodnej wymianie poglšdów przyjmuje
się stanowisko, za którym opowiada się większoœć - to zasada
trzecia - czyli zasada większoœci.
Obok podobieństw istniejš różnice w rozumieniu demokracji
starożytnej i współczesnej.Najważniejsza z nich to specyficzny
sposób rozumienia biegu dziejów czasów antycznych, uznanie sfery
politycznej, którš rzšdzš właœciwe jej prawa, niezależnie od wa-
runków społecznych.Traktowano go jako ruch kołowy złożony z pow-
tarzajšcych się cykli, w których kolejne reżimy następujš po so-
bie cyklicznie, zaœ każdy z nich zawiera w sobie zaczštki włas-
nej generacji.
Ten typ myœlenia niebcy był również pisarzom ery no-
wożytnej.Twierdzili oni, że "w cyklicznym rozwoju państwa upa-
dajš na dno nędzy i znowu wznoszš się do szczytu sła-
wy".Okreœlono te przemiany ,jako prawo powrotów, odbywajšcych
się ruchem spiralnym, w przeciwieństwie do stanowiska filozofów
starożytnych (Platona, Arystotelesa, Polibiusza).
Przykład tego myœlenia pojawia się u Monteskiusza, gdzie
przyjmuje on tezę o korumpowaniu się systemów politycznych w wa-
runkach, gdy zasady, na których się one opierajš prrzastajš być
przestrzegane.
Myœl liberalna i Oœwiecenie, nawišzujšc do starożytnych ana-
liz demokracji wyzwoliły się z owego koła, uznajšc linearny
przebieg dziejów.Oœwiecenie łšczyło się z postępem, który wy-
rażał się w rozwoju wiedzy.
Ustrój demokratyczny mógł tu być uznany za symbol postępu, jak
również jako system, który regulował życie społeczne, stwarzajšc
warunki do dalszego rozwoju postępu.To była rzeczy-
wistoœć.Idealnš wizję rzeczywistoœci tworzy J.Rousseau, uwa-
żajšc, że linię postępu może przecišć regres.
Twierdził on, że gdy warunki postępu będš spełnione, możliwe bę-
dzie urzeczywistnienie ideału demokratycznego.
Bardzo ważnš kolejnš różnicš między demokracjš antycznš a
współczesnš jest status osób będšcych podmiotem władzy.
demokracja ateńska oddawała władzę w ręce ludzi wolnych dys-
ponujšcych czasem, przy czym ciężar zajęć codziennych spadał na
niewolników, a także kobiety i cudzoziemców nie posiadajšcych
praw obywatelskich.
demokracja antyczna w przeciwieństwie do współczesnej miała cha-
rakter bezpoœredni, co oznaczało udział bezpoœredni obywateli w
sprawowaniu praw i podejmowaniu politycznych decyzji.BezpoÂœredni
udział w sprawowaniu rzšdów uznawano przez długi czas za istotne
kryterium demokracji, co rodziło przekonanie, że jest ona nie-
możliwa w warunkach państwa o dużym obszarze.
W XVIII wieku zaczšł kształtować się poglšd o niezdolnoœci
ludu do bezpoœredniego udziału we władzy, a co za tym idzie -
koniecznoœć oddania jej w ręce reprezentantów ludu.Idea ta po-
jawiła się wraz ze szkołš liberalnš.Wiek XVIII był ostatnim stu-
leciem pragnšcym pomieœcić demokrację w ramach niewielkich
państw.
Państwo może być stabilne tylko wtedy, gdy wszystkie in-
teresy reprezentowane sš w należyty sposób.Konflikty, spory sš w
polityce rzeczš naturalnš.Wszyscy pragnš zaszczytów, wszyscy dš-
żš do rozszerzenia swego udziału we władzy i powiększeniu ma-
jštku.Nigdy nie brakuje powodów do zazdroœci i podejżliwoœci.
Ludzie łšczš się ze sobš w tzw.fakcje, po to by łatwiej osišgać
swe cele.Zbliżajš ich do siebie interesy i emocje, a spoiwem mo-
że być też nienawiœć do wspólnego rywala.
Fakcję charakteryzuje egoizm, brak troski o wspólne dobro,
dšżenie w nieprzejednany sposób do realizowania własnego
interesu.One to pozbawiajš państwo jednolitoœci.W przypadku gdy
jakaœ fakcja reprezentuje większoœć wpływów, wpływy te mogš mieć
charakter tyrański.Fakcje naruszajš spoistoœć politycznš, ale
one też sš aktywatorem społecznym, a ich zmagania sš Ÿródłem
energii, bez której polityczna machina nie mogłaby funkcjonować.
Słowo fakcja zastšpić miało niebawem słowo "partia".
Wiek XIX staje siÄ™ stuleciem nieustannego nacisku wy-
muszajšcego coraz dalej idšce przemiany ustrojowe.demokracja
zostaje podporzšdkowana prawom wielkiej liczby.Zapoczštkowana
jest era demokracji przekraczajšca granice miasta - państwa, a
rozwijajšca się w ramach państwa - narodu.Miała one swe własne
wymagania.Brytyjski filozof John Mill w swojej ksišżce
"Rozważania o rzšdzie reprezentacyjnym", podjšł próbę prze-
wartoœciowania tradycyjnych ideałów demokracji.Zdawał on sobie
sprawę z faktu, iż walka o powszechne prawa wyborcze, wkrótce
zakończš się sukcesem, a tłumienie naturalnych dšżeń warstw niż-
szych jest bezsensowne.Stało się rzaczš jasnš, że w granicach
wielomilionowego państwa wielkie rozwišzania klasycznego modelu
demokracji będš nieprzydatne.Trudno sobie wyobrazić rzšdy ludo-
wego zgromadzenia jeœli liczba jego członków sięgałaby milionów.
Rozwišzaniem było stworzenie mechanizmu różnišcego formy de-
mokratycznego uczestnictwa, czynišcego permanentne działanie
zdecydowanej mniejszoœci.Należało dšżyć do tego, aby tłum mógł
się przekształcić w ugrupowania obywateli uczestniczšcych œwia-
domie w życiu państwa.demokracja przedstawicielska musiała ukon-
stytułować się tworzšc partie polityczne, które reprezentować
będš wolę zbiorowoœci.Mill akcentował bardzo zdecydowanie, że
demokracja nie może oznaczać tyranii większoœci.Rzšdy repre-
zentacyjne wymagajš, by reprezentowane były wszystkie interesy,
a nie tylko interesy przeważajšcej liczby.
Partie poœredniczšce w kontaktach pomiędzy państwem i oby-
watelami, organizujš wybory, a poprzez parlament kontrolujš eg-
zekutywę.One inspirujš poczynania umożliwiajšce sprawne fun-
kcjonowanie systemu przedstawicielskiego.
W wieku XX na arenie politycznej pojawił się nowy stwór -
państwo - partia, gdzie najważniejszš rolę odgrywajš depu-
towani.Oni to właœnie majš reprezentować wolę ogółu.Okazało się
jednak, iż deputowani nie reprezentujš społeczeństwa - re-
prezentujš samych siebie.
Zorganizowana mniejszoœć ma zawsze przewagę nad nie-
zorganizowanš większoœciš.Tak naprawdę partie posługujšc się
społeczeństwem, realizujš własne ambicje."Wyborca" jest
instrumentem, "przedstawiciel" - wybiera sam siebie manipulujšc
opiniš wyborców.
Wyborcy sš w rzeczywistoœci masš bezwładnoœciowš, która nie ma
żadnego wpływu na losy państwa.Większoœć jest bierna, nie ma
żadnego pojęcia o zakulisowej działalnoœci partyjnych
elit.System przedstawicielski staje się systemem obłudy i kłam-
stwa - jest to demokracja elit.
Wielokrotnie w XIX w., a zwłaszcza w XX w. jednostki i całe
grupy społeczne buntowały się przeciwko systemowi de-
mokratycznemu jako zbyt powolnemu, mało skutecznemu.Wielokrotnie
zapowiadano kryzys systemu demokratycznego, kryzys parlamenta-
ryzmu, jednak demokracja zawsze wygrywała, chociaż jest systemem
niedoskonałym.
Obok negatywów ustroju, sš takie pozytywy, jak rzeczywisty
wpływ obywateli na władzę państwowš, poczucie współdecydowania o
losach kraju i prawo do odwoływania władzy złej.demokracja opie-
ra się na przeœwiadczeniu, że nikt lepiej od ogółu obywateli nie
może decydować o tym, jak majš żyć ludzie i jak ma działać sys-
tem społeczny.
W rozwoju nowoczesnej demokracji ważnš rolę odegrały kształ-
tujšce się partie i organizacja robotnicze.Ruch ten był od po-
czštku podzielony na zwalczajšce się ugrupowania.Częœć or-
ganizatorów ruchu robotniczego wystšpiła z krytykš istniejšcego
porzšdku, podważajšc zasady demokratycznej organizacji społe-
czeństwa.Wyróżnić tu trzeba dwa nurty.Pierwszy - anarchistyczny
- Przyczynę zła upatrywał w istnieniu państwa, odrzucajšc wszel-
kie formy działalnoœci politycznej w walce o swój cel, którym
było zbudowanie społeczeństwa opartego na absolutnej wolnoœci
jednostki.Głoszšc hasło likwidacji państwa w wyniku rewolucji
zbrojnej anarchizm nie znajdował dla siebie miejsca w istnie-
jšcym systemie demokratycznym, a to stanowiło już poważne Ÿródło
jego destabilizacji.
Drugi nurt - marksistowsko - rewolucyjny - głosił potrzebę
walki politycznej w ramach istniejšcych struktur, ale traktował
je jednak instrumentalnie, w perspektywie dšżył do ich zburzenia
i zastšpienia nowš formš organizacji politycznej.
Żadna z tych orientacji, nie włšczała demokracji do swej
wizji przyszłego społeczeństwa.Ukształtował się poglšd, że w wa-
runkach prywatnej własnoœci prawo i wolnoœć oraz sama demokracja
majš charakter formalny, co doprowadziło w efekcie do ich groŸ-
nego lekceważenia.
Ruch robotniczy nazwany reformistycznym(socjaldemokratycznym)
od poczštku swego istnienia głosił koniecznoœć zmian eko-
nomicznych w ramach istniejšcego państwa i jego struktur po-
litycznych.Przywišzywał wielkš wagę do praw i wolnoœći de-
mokratycznych, których uznanie i rozszerzanie traktował jako wa-
runek stopniowego wprowadzania socjalizmu.Stosunek do państwa i
demokracji był jednym z głównych punktów sporu, który toczył się
w ruchu robotniczym przez dziesištki lat, do połowy lat sie-
demdziesištych.Wtedy to duże partie komunistyczne Europy Za-
chodniej zaaprobowały koniecznoœć respektowania demokracji i
praw człowieka i odrzuciły dyktaturę proletariatu.
Powstanie masowych partii robotniczych, w istotny sposób
wpłynęło na losy demokracji.Ruch robotniczy nawišzywał do ro-
usseańskiego ideału aktywnego i bezpoœredniego uczestnictwa oby-
wateli w sprwaowaniu władzy.Poœrednio było to nawišzanie do tra-
dycji demokracji antycznej.
Rozwój partii robotniczych przyczynił się do zmiany funkcji par-
tii mieszczańskiej, zwłaszcza do momentu, gdy partie robotnicze
włšczyły się do konkurencji politycznej w walce o głosy wy-
borcze.
Po I wojnie œwiatowej miejsce notabli zajmujš zawodowi po-
litycy, stanowišcy zamkniętš grupę zwanš elitš władzy.Ogniwem
decydujšcym w mechanŸmie rekrutacji elity były partie poli-
tyczne, przyjmujš jednoczeœnie kontrolę nad działalnoœciš pub-
licznš wywodzšcych się z nich parlamentarzystów i członków ga-
binetów.Stopniowo zaczęły zyskiwać wpływ na system władzy grupy
nacisku, czyli organizacja reprezentujšce okreœlone grupy ka-
pitału, zrzeszenia drobnych wytwórców, zwišzki zawodowe.
Zwišzki zawodowe miały zupełnie inny wpływ na władzę; miał on
charakter poœredni i realizowany był poza systemem wyborczym.
System ten przekształcił się w zorganizowanš większoœć rzšdzšcš
i zorganizowanš opozycję.Stopniowo wykształciły się podstawowe
reguły współczesnego parlamentaryzmu okreœlajšce mechanizmy kon-
kurencji i współdziałania między większoœciš i opozycjš.
Dzisiejsze spojrzenie na zagadnienia demokracji uksz-
tałtowało się w przeważajšcej mierze pod wpływem tota-
litaryzmu.Uœwiadomiono sobie, że nie istniejš żadne wyższe rac-
je, które dawały komukolwiek prawa decydowania o życiu innych
ludzi i pozbawiania człowieka jego ludzkiej godnoœci.Dla za-
bezpieczenia przed wszelkiego rodzaju wypaczeniami, nie wys-
tarczš zapisy konstytucyjne przyznajšce jednostce podstawowy za-
kres praw i swobód obywatelskich, nie wystarczy realizowany w
praktyce szeroki zakres praw społeczno-ekonomicznych, jeżeli
nie będš przestrzegane podstawowe prawa polityczne.Za warunek
zasadniczy uznano pluralizm polityczny.Za najistotniejszy wskaŸ-
nik pluralizmu, uznaje się legalnoœć i swobodę działania opozyc-
ji politycznej.
Wprowadzenie do teorii demokracji formuły pluralizmu poli-
tycznego łšczyło się przede wszystkim z uznaniem decydujšcej ro-
li partii w systemie politycznym i na okreÂœleniu ich roli w tym
systemie.Przyjęto takie zasady, które powinny być respektowane
przez partie w walce o władzę tj. zasadę wolnej gry sił pli-
tycznych, zasadę zmiennoœci władzy i przyznania okreœlonych
uprawnień opozycji demokrację współczesnš należy postrzegać jako
pewnš złożonš całoœć, w obrębie której poszczególne elementy sš
równie niezbędne, nawet jeœli jedne z nich odgrywajš większš ro-
lÄ™ od innych.
O właœciwym funkcjonowaniu demokracji decyduje demokratyczna
władza i demokratyczne społeczeństwo.
Systemy demokratyczne (w znaczeniu całoœci) majš na celu za-
pewnienie odpowiednich warunków do realizacji indywidualnych in-
teresów jednostki, jak i dobra powszechnego.
Wyodrębnienie państwa i społeczeństwa obywatelskiego, okreœlenie
zależnoœci między nimi jest podstawš zrozumienia "wolnoœci", na
której opiera się demokracja.Warunkiem istnienia wolnoœci jest
również właœciwa ochrona przez państwo praw i wolnoœci oby-
wateli.Aby państwo zapewniało właœciwe funkcjonowanie spo-
łeczeństwa obywatelskiego, powinno być państwem prawa.Zasada
państwa prawnego, zyskała rangę konstytucyjnš.
Wœród podstawowych cech wyróżniajšcych państwo prawa wymienia
się nadrzędnoœć praworzšdnych ustaw tj. zakładajšcš, że każda
wola władzy może stać się prawem.Prawo wyznacza ogólne ramy wol-
noœci.Prawo musi także stwarzać ograniczenia, i to nie tylko dla
podwładnych, lecz także dla rzšdzšcych.Drugš cechš wyróżniajšcš
państwa prawa jest realnoœć praw i swobód jednostek.Odnosi się
to do nadawania prawnej formy i prawnego charakteru stosunkom
między władzš publicznš a obywatelami jako podmiotami prawa, po-
przez okreœlenie ich wzajemnych praw i obowišzków.
"Dozwolone jest wszystko, czego nie zabrania prawo" - zasada ta
została sformułowana w sposób przejrzysty w "Deklaracji Praw
Człowieka i Obywatela" z 1789r. w art.5..
Trzeci warunek państwa prawa dotyczy okreœlenia warunków or-
ganizacyjnych i prawnych, wykluczajšcych monopolizację władzy w
rękach osoby, organu czy grupy społecznej.Najważniejszym z tych
warunków jest konstytucyjny zapis okreœlajšcy istnienie władzy
suwerennej opartej na zasadzie podziału władz.
Zasada państwa prawa konkretyzuje się w trzech zasadach fun-
kcjonowania demokracji.SÅ¡ to: zasada suwerennoÂœci, reprezentacji
i podziału władz.
Na pojęcie suwerennoœci składajš się władza nieograniczona, wła-
dza najwyższa i władza decydowania.
W systemach demokratycznych władza należy do narodu.Wprowadzenie
powszechnego prawa wyborczego przyznaje każdemu obywatelowi
udział w suwerennoœci.Władzš suwerennš jest tylko taka władza,
która realizuje dobro ogółu, a więc jest nie do pogodzenia mo-
nopolizacja władzy.Nie może być to też władza praeferujšca in-
teresy okreœlonej klasy czy grupy, gdyż wówczas przestaje ona
reprezentować interesy ogółu.
Władza powinna realizować cele powszechnie akceptowane, a o tym
decyduje społeczeństwo wypowiadajšc się w różnych formach.Do
tych form należy referendum, czyli bezpoœredni udział obywateli
w podejmowaniu decyzji władczych (przyjęcie konstytucji), wybór
reprezentantów, powołanych do rzšdzenia w imieniu narodu.