Średniowiecze

Okres ten mozna podzielić na trzy etapy- V-XIII wiek to czas przyswajania sredniowiecznych wzorców kulturalnych w literaturze i sztuce. Stopniowy rozwój szkolnictwa oraz bibliotek klasztornych i katedralnych. Był to okres twórczosci łacinskiej i adaptowania stylu romanskiego w sztuce. Wiek XIV był mało znaczacy dla rozwoju literatury, ale za to doniosły za wzgleedu na rozwój stylu gotyckiego, oraz istotne przemiany w rozwoju panstwa polskiego – szybki rozwój gospodarczy i kulturalny, rozwój miast, załozenie w 1364 roku Akademii Krakowskiej. Ostatni okres to wiek XV. Pozostawił po sobie najwiecej zabytków pismiennictwa. Nastepuje swietny rozwój Akademii Krakowskiej.
Sredniowieczem nazywamy epoke historii i kultury europejskiej od końca starozytnosci (V w.). Do XV w.; podział ten wprowadzili humanisci włoscy XV-XVI w., którzy uformowali wyobrazenie "wieków srednich" (z łaciny „media aetas”) jako mrocznego okresu, oddzielajacego czasy im współczesne od swietnej epoki staroszytnosci; periodyzacjse ta spopularyzował Ch. Keller (Cellarius) w XVII w. Za umowna granice miedzy epoka starozytnosci i sredniowiecza przyjmuje sie, z punktu widzenia kultury i filozofii, rok 529 - date zamkniecia Akademii Platonskiej przez cesarza Justyniana I Wielkiego, z punktu widzenia historii politycznej zas - upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476). Okreslenie granic konca epoki sredniowiecza jest utrudnione przez nierównomiernosć rozwoju kultury w róznych obszarach., np. XV w. we Włoszech to juz pełnia odrodzenia, we Francji - raczej faza przejsciowa miedzy sredniowieczem a renesansem, a w krajach srodkowowschodniej Europy - jeszcze okres dominacji sredniowiecznej formacji kulturowej.W dziejach wieków srednich Zachodu zazwyczaj wyodrebnia sie sredniowiecze wczesne (koniec V-koniec X w.) oraz dojrzałe, które rozpoczeło sie u progu II tysiaclecia, a szczytowy rozwój przezywało w XII-XIII w., przypadało wiec w zachodniej Europie na czasy rozkwitu feudalizmu; okres od XIV w. przyjmuje sie za schyłek sredniowiecza, a zarazem poczatek formowania sie nowego systemu kultury. Dojrzałe sredniowiecze - sprzyjajace kształtowaniu sie panstw i narodów, wypełnione zmaganiami odrodzonego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego z papiestwem o sprawowanie uniwersalnej władzy nad swiatem chrzescijanskim, bedace arena ekspansji mieszczanstwa i kultury miejskiej, rozsadzajacych z wolna hierarchiczny porzadek społeczny, rozdzierane sprzecznymi tendencjami niemal we wszystkich dziedzinach zycia - stało sie okresem umocnienia duchowej jednosci swiata zachodniego i ostatecznego wykrystalizowania sie uniwersalnej kultury. Wyrosła ona z przyswojonych i swoiscie przetworzonych zródeł starozytnosci grecko-rzymskiej, zespolonych z tradycja chrzescijanska. Zachodniego sredniowiecza nie mozna oderwać od dziejów chrzescijanstwa, majacego instytucjonalne oparcie w Kosciele i w powaznym stopniu kształtujacego uniwersalistyczne oblicze ówczesnej kultury. Po edykcie mediolanskim (314) kolejnym momentem przełomowym było powstanie (754) Panstwa Koscielnego. W ciagu dalszych wieków, mimo dramatycznych wstrzasów i peknieć wewnetrznych (m.in. 1054 schizma wschodnia, ruchy heretyckie, niewola awinionska papiezy, wielka schizma na Zachodzie), Kosciół stawał sie potega nie tylko religijna, ale równiez kulturalna, ekonomiczna i polityczna, majaca ogromny wpływ na kształtowanie mentalnosci zbiorowej i kultury sredniowiecznej. Istotna rola przypadła ruchowi monastycznemu, przeszczepionemu na Zachód z południowo-wschodnich obrzezy Morza sródziemnego (Egipt, Syria, Palestyna). Po okresie rozwoju wczesnych orientacji monastycznych (z wyrazna dominacja monastycyzmu iroszkockiego w V-VIII w.) zdecydowana przewaga osiagneli benedyktyni, których duchowosć wywarła silny wpływ na kulture sredniowiecza; pózniej znaczne zasługi w rozwoju kultury połozyli cystersi; w XIII w. dzieło upowszechniania załozen wiary, nauki i kultury podjeły zakony zebrzace, gł. dominikanie oraz franciszkanie. Chrzescijanstwo stało sie czynnikiem spajajacym kulture duchowa europejskiego sredniowiecza; u jej podstaw znajdowała sie powaga Pisma swietego (Starego Testamentu i Nowego Testamentu) oraz tradycja Koscioła inspirujsca wprost zainteresowania teologiczne objawionymi prawdami wiary, a posrednio mobilizujaca take do badan stworzonej natury (filozofia, przyrodoznawstwo). W pierwszej fazie kultury sredniowiecza (V-XII w.) pod wpływem augustynizmu dominowało przekonanie o potrzebie tworzenia jednej "madrosci chrzescijanskiej", w której nie odrózniano wyraznie problemów teologicznych i filozoficznych oraz starano sie rozstrzygać wszystko samym autorytetem biblijnym. Starozytnosć chrzescijanska i wczesne sredniowiecze było zdominowane przez neoplatonizm, który wystepował gł. w 3 odmianach: 1) sformułowanej przez sw. Augustyna, przejetej potem np. przez sw. Anzelma z Canterbury; 2) odczytanej z pism Pseudo-Dionizego; 3) sformułowanej przez Boecjusza, przezywajacej rozkwit w XII w. w tzw. szkole chartryjskiej. Istotne przekształcenie kultury sredniowiecza zaczeło sie dokonywać w XII w., najpierw pod wpływem dyskusji nad rola rozumu i tworzonej przezeń filozofii, utozsamianej z logika w rozstrzyganiu problemów wiary; pod wpływem sw. Anzelma z Canterbury precyzował sie kształt scholastyki, opartej na harmonii rozumu i wiary oraz swoistej autonomii filozofii i teologii; drugim waznym czynnikiem była poszerzona recepcja antyku (renesans XII-wieczny), w której szczególna role odegrały docierajace do Europy na przeł. XII i XIII w. pisma Arystotelesa, oddziałujace wraz z komentarzami autorów arabskich (gł. Awicenny i Awerroesa: arabska filozofia sredniowiecza); pod wpływem arystotelizmu, przyjmowanego poczatkowo w eklektycznym zwiazku z pogladami neoplatonskimi (Wilhelm z Owernii, sw. Albert Wielki; szkoła oksfordzka), sformułowano na nowo metafizyczny problem bytu (sw. Tomasz z Akwinu, tomizm). W ramach filozofii sredniowiecza uprawiano wszystkie główne dyscypliny filozoficzne, ze szczególnym uwzglednieniem metafizyki - toczył sie spór o powszechniki (uniwersalia), dyskutowano zagadnienie dowodu na istnienie Boga, problem róznicy istnienia (egzystencja) i istoty w bycie jednostkowym; w ramach teologii wypracowano bardziej spekulatywne podejzcie do badanych prawd wiary. Od poczatku sredniowiecza kształtowały sie rozmaite nurty ascetyczno-mistyczne: tradycyjna szkoła benedyktynska (sw. Grzegorz Wielki, Jan de Fecamp) i kartuska (Guigo II), afektywna mistyka cysterska (sw. Bernard z Clairvaux) i franciszkanska (sw. Bonawentura), symbolizm wiktorynów, spekulatywna mistyka dominikanska w odmianie realistycznej (sw. Tomasz z Akwinu) i neoplatonskiej (Mistrz Eckhart), praktyczna devotio moderna (Tomasz Kempis). Zarówno opór autorów nurtu augustynskiego przed nowA orientacją metafizyczną w duchu tomizmu, jak i obawa teologów przed radykalną orientacją awerroistyczną, doprowadziły do potępień tez awerroistycznych i tomistycznych w 1277, co z kolei wywołało załamanie środowisk uniwersyteckich, wyrażające się w słabościach schyłkowej scholastyki (ograniczenie się do analiz formalnych), nowej orientacji ascetycznej (m.in. dominacja uczucia nad rozumem) i ogólnym kryzysie kultury XIV-XV w. (m.in. rezygnacja z ujęć teoretycznych na rzecz samej praktyki). Podstawowym narzedziem pracy oraz zródłem wiedzy intelektualisty w sredniowieczu była ksiazka. Poczatkowo ksizgi spisywano gł. w klasztornych skryptoriach, z czasem tez w powstajacych w miastach wyspecjalizowanych warsztatach kopistów oraz na uniwersytetach i w kancelariach monarszych. Główna forma sredniowiecznej ksiazki był kodeks. Pisano na pergaminie lub papierze, który pojawił sie w Europie około połowy XII w. za posrednictwem Arabów, a rozpowszechnił sie zwłaszcza w XIV stuleciu. Ksiazki sredniowieczne były bogato zdobione. Ze szczególnym pietyzmem wykonywano wielobarwne inicjały. Pasy otaczajace tekst, tzw. bordiury, pokrywano motywami roslinnymi, zwierzecymi lub małymi kompozycjami figuralnymi o skomplikowanej niekiedy symbolice. Głównym elementem zdobniczym były niewielkie malarskie kompozycje zw. miniaturami lub iluminacjami. W XV w. pojawiła sie tzw. ksiazka blokowa lub ksylograficzna. Wkrótce jednak nadeszła era ksiazki drukarskiej (J. Gutenberg, ok. 1440); ksiazki wydrukowane do konca XV w. nazywamy inkunabułami.