Państwa

Demokracja – ludowładztwo, forma rządów, w której władza państwa nominalnie lub faktycznie należy do ludu; termin wprowadzony prawdopodobnie przez greków sofistów i upowszechniony przez Demokryta, Platona i Arystotelesa; obecnie terminu demokracja używa się gł. w trzech znaczeniach :
1 – władza ludu, społeczeństwa
2 – forma ustroju państwa, w którym uznaje się wolę większości obywateli jako źródło władzy i przyznaje się wszystkim obywatelom swobody i prawa polityczne zapewniające im udział w sprawowaniu władzy
3 – synonim samych praw i swobód obywatelskich
Niekiedy znaczenie terminu demokracja rozciąga się na pozapaństwowe dziedziny życia, np. organizacji społecznych
i politycznych. Historycznie znanymi formami demokracji w znaczeniu 1 i 2 są : demokracja antyczna w starożytności, zwłaszcza w Grecji demokracja ateńska, polegająca na sprawowaniu władzy przez ogół wolnych obywateli. Demokracja szlachecka w Polsce XV i XVI wieku, w której dominujący wpływ na rządy miała drobna szlachta poprzez sejmiki.
Monarchia – forma rządów, w której reprezentantem władzy suwerennej jest monarcha (król, cesarz, sułtan), sprawujący tę władzę w zasadzie dożywotnio, samodzielnie lub wraz z innymi organami państwa. Monarcha może uzyskać władze przez dziedziczenie (m. dziedziczna) lub wybór
(m. elekcyjna). W kolejnych formacjach społ. – ekon. zmieniała się treść klasowa monarchii, jej postacie oraz metody sprawowania władzy przez monarchę. W okresie niewolnictwa cechował ją często despotyzm; w okresie feudalizmu była typową formą rządów i występowała jako monarchia wczesnofeudalna o silnej władzy monarchy
(w Polsce od poł. X wieku do 1838), monarchia stanowa o władzy monarchy ograniczonej (w różnym stopniu) na rzecz stanu szlacheckiego, duchowego i mieszczańskiego (w Polsce XVI – XV w.). Rewolucje burżuazyjne doprowadziły do ukształtowania się monarchii konstytucyjnej, w której monarcha na podstawie konstytucji dzielił władzę z organem przedstawicielskim; początkowa m. konstytucyjna była wyrazem kompromisu między szlachtą a burżuazją, później służyła do obrony interesów klas posiadających przeciwko klasie robotniczej. W XX wieku formą m. konstytucyjnej stała się m. parlamentarna, w której monarcha sprawuje gł. funkcje reprezentacyjne, zaś parlament wydaje ustawy, określa skład rządu i zasady polityki (np. W. Brytania, Belgia, państwa skand., Holandia).
Socjalistyczne – powstałe w wyniku rewolucji socjalistycznej, jest pierwszym w dziejach p. ludzi pracy z klasą robotniczą na czele. Państwo socjalist., historycznie nowy typ państwa, różni się p. eksploatatorskiego :
1 – odmiennością treści klasowej, tzn. likwidacja klasy wyzyskującej i przyczyn rodzących wyzysk oraz ustanowieniem dyktatury proletariatu;
2 – odmiennością celów i przeznaczenia państwa
3 – odmiennością roli państwa
4 – doskonalszą co do demokratyzmu formą państwa, gwarantującą realne urzeczywistnienie praw ludu pracującego oraz zasady równości wszystkich członków społeczeństwa.
Republika – forma ustroju państwa, w którym najwyższe organy władzy są powoływane na pewny czas, w wyborach pośrednich lub bezpośrednich. W r. burż. Charakterystycznymi instytucjami ustrojowymi są : wybieralny prezydent, parlament, rząd odpowiedzialny przed parlamentem; w zależności od stosunków miedzy nimi występują systemy rządów : parlamentarno – gabinetowy, prezydencjalny, kanclerski. W państwach socjalistycznych republika jest jedyna formą ustroju państwowego.
Kapitalizm – typ polityki gospodarczej państwa kapitalistycznego, polegający na energicznej interwencji państwa w podstawowych dziedzinach gospodarki, a przede wszystkim na rozwijaniu sektora państw., na wielkich wydatkach państw., militaryzacji gospodarki itp., co pociąga za sobą powstanie odpowiedniego systemu do spełniania zadań kontrolnych i zarządzających.
Niewolnictwo – zjawisko społ. polegające na tym, że pewna grupa ludzi wraz z narzędziami pracy stanowi własność innych ludzi (instytucji), którzy mogą nimi swobodnie rozporządzać. Początki niewolnictwa sięgają rozkładu ustroju wspólnoty pierwotnej; rozpowszechniło się w cywilizacjach świata starożytnego, istniało w wielu krajach w okresie feudalizmu i nawet kapitalizmu. Zniesione przez większość państw w ciągu XIX wieku. Pozostałości niewolnictwa w niektórych krajach utrzymały się do czasów obecnych.
Policyjne – państwo, w którym system prawny lub praktyka funkcjonowania aparatu państwa pozbawia obywatela ochrony przed organami bezpieczeństwa publ., które w sposób niekontrolowany stosować mogą środki represji; charakterystyczne dla systemów dyktatorskich i totalitarnych.
Totalitaryzm – charakterystyczny dla XX – wiecznych reżimów dyktatorskich, system rządów dążący do całkowitego podporządkowania społeczeństwa państwu za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, oficjalnej ideologii państw. obowiązującej obywateli, terroru tajnych służb, masowych monopartii; twórcy teorii totalitaryzmu
(H. Arendt, C.J. Friedrich, Z. Brzeziński) podkreślają strukturalne podobieństwa państw faszystowskich i komunistycznych.
Faszyzm – totalitarna forma rządów wprowadzona 1922 we Włoszech przez B. Mussoliniego; dyktatura i kult wodza i podporządkowanej mu elity władzy (Wielka Rada Faszyst., Dyrektoriat Nar., zhierarchizowany aparat partyjny); likwidacja parlamentu, instytucji samorządowych oraz wszystkich – poza faszyst. – partii polit.; likwidacja opozycji; ingerencja we wszystkie dziedziny życia społecznego, przy zachowaniu gospodarki wolnorynkowej, prywatnej własności ziemi i środków produkcji. Rządy faszystowskie, będące reakcją na ruch komunistyczny, wprowadzono w
Portugalii (1926), Austrii (1934) i Hiszpanii (1937) oraz w postaci narodowego socjalizmu w Niemczech (1933). Współczesnym przejawem faszyzmu są ruchy neofaszystowskie.