Przekrój społeczeństwa Warszawy w Lalce

Po raz pierwszy lalkę opublikowano w odcinkach na łamach „kuriera codziennego” w latach 1887 – 1889. W pełni ukazała się rok później w 1890r. Tytuł to zapewne jeden epizod powieści - Proces baronowej Krzeszowskiej z Heleną Stawską o rzekomą kradzież lalki. Bolesław Prus określił cel napisania powieści, chodziło mu o ukazanie polskich idealistów na tle społecznego rozkładu. Zależało mu na ukazaniu całości przemian społecznych, politycznych a także światopoglądowych. Ukazał moment wielkiego cywilizacyjnego przełomu.

Właściwa akcja utworu rozgrywa się roku 1878 i 1879. Prus dodał jednak do powieści retrospekcje, które odnajdujemy w pamiętniku starego subiekta, obejmują one okres od 1837 roku. W pamiętniku opisane są zdarzenia związane z Wiosną Ludów, kampanią węgierską i powstaniem styczniowym. Zasadnicza akcja odbywa się w Warszawie, poszczególne epizody także w Zasławku i Paryżu.

Prus doskonale odtworzył ówczesną stolicę opisując jej dokładny wygląd i klimat z tamtych lat. Z powodzeniem Lalka może służyć jako przewodnik po „tamtej” Warszawie. Opisane są nazwy wielu ulic, wnętrza sklepów i budynków od piwnic aż po strych. Lalka prowadzi nas nie tylko po ulicach stolicy ale także dokładnie opisuje nam jej mieszkańców, od warstw najuboższych – mieszkańców Powiśla, po arystokrację.

Mieszkańcy Powiśla to głównie biedacy, rzemieślnicy, bezrobotni i pozbawieni nadziei na lepsze życie. Zamieszkują rozpadające się budynki położone między stertami śmieci. Są zdegenerowani moralnie. Powiśle to dzielnica zbrodnii i rozpusty żyją tu ludzie pełni apatii, cierpienia oraz chorzy. Jest to rejon rozkładu i głębokiego zepsucia. Prus opisuje ten dystrykt następująco: CYTAT 1. Z Powiśla pochodzą m. in. Wysocki i Maria. Wokuski stara się im pomóc by mogli godnie, normalnie żyć. Kolejna grupa, która zamieszkuje Warszawę to mieszczanie. Jest to mieszanina trzech grup: Polaków, Niemców i Żydów. Polaków reprezentuje Deklewski (znakomity rzemieślnik od parowozów), radca Węgrowicz (opiekun Towarzystwa Dobroczynności) i Rzeckiego. Wszyscy przedstawiciele polskiej grupy ciężko pracują, w nielicznych wolnych chwilach spotykają się by porozmawiać o polityce, sytuacji w mieście i poplotkować o znanych mieszkańcach. Ich dochody nie są wysokie. Wystarczają na drobne inwestycje i zaspokajają potrzeby rodziny. Ich bierność w interesach pozwala rozwijać skrzydła Żydom i Niemcom. Żydzi to znów wielkie głowy do interesów, są majętni, trzymają się razem i uwielokrotniają swoje majątki. Większość z nich czuje się Polakami. Przykładem tego może być Szlagbaum biorący udział w powstaniu i pokazujący się z najlepszej strony jako patriota. Prus podjął w Lalce temat asymilacji gdyż na jego oczach żydzi włączali się w społeczeństwo. Mieszkańcy Warszawy darzyli ich coraz większą niechęcią (ze względu na sytuację majątkową) CYTAT 2. Prus zauważa rozkład społeczeństwa, brak spójności co może być bardzo złe dla kraju rządzonego przez zaborców. Ostatnią grupą mieszczan są Niemcy. Głównym przedstawicielem jest Jan Mincel. Jest to człowiek uczciwy, dążący Polaków sympatią. Jego rodzina doskonale zaczęła wtapiać się w społeczeństwo Polskie. Mincel przy każdej okazji podkreślał swoje dawne polskie pochodzenie CYTAT 3. W powieści Minclowie to idealna rodzina kupiecka, która świetnie sobie radzi. Następne grupa warszawiaków żyjąca w ciężkich warunkach to inteligencja. Jej przykładem może być pani Stawska, która poprzez udzielanie korepetycji stara się zarobić na utrzymanie rodziny. W kamienicy Wokulskiego mieszkają młodzi inteligenci – studenci z uporem walczący z biedą i apatią. Żyją oni w złych, wręcz cygańskich warunkach CYTAT 4. Społeczeństwo w owym czasie nie dba o wykształcenie a państwo utrudnia im jego zdobycie. To sytuacja idealna dla zaborcy. Ludzie rozsądni mądrzy walczą z tym wszelkimi siłami. Autor w swej powieści pokazuje też postacie wyznające nowe idee – robotników. Jednym z przykładów jest Klejn ale nie udaje mu się przekonać ludzi do swojego socjalistycznego stanowiska. Naiwnie pojmuje nowe założenia Marczewski, którego myślenie można by przedstawić jako dobry żart. Mimo ironicznego stosunku do nowego ruchu autor nie zapomniał o więźniach cytadeli wcielających w życie nowe praktyki. Ostatnią grupa społeczną opisaną w Lalce jest arystokracją. Moim zdaniem grupa najbardziej zepsuta i snobistyczna. Podkreśla to także sam Prus CYTAT 5. Dawniej arystokraci to ludzie godni noszenia tego tytułu dziś to osoby dla których numerem jeden jest zabawa. Są to ludzie moralnie i majątkowo wyczerpani do tego są rozrzutni, zakłamani i nieuczciwi. Z wielką pogardą taktują przedstawicieli niższych grup uważając się za lepszych (chodź tak nie jest). Honoru tej warstwy na pewno broni prezesowa Zasławska starająca się wcielać pozytywistyczne ideały. Reszta bohaterów budzi po prostu odrazę – są zdegenerowani i zarozumiali. Bronią dostępu do swej grupy chodź po cichu utrzymują kontakty z żydami, bogatymi mieszczanami a nawet półświatkiem Warszawy. Dawno już nie uznają szczerych, prostych zasad tj. miłość, przyjaźń. Kobiety tworzą sztuczne małżeństwa z majętnymi snobami. W zdradzie szukają mocnych wrażeń. Ich działalność na rzecz biedniejszej części miasta to mit. Dobroczynne bale przygotowywane są tylko po to by mogła trwać jedna wielka arystokratyczna impreza.

Moim zdaniem Bolesław Prus zarzucił siatkę na Warszawę i obserwował życie jej mieszkańców opisując je skrupulatnie. Przedstawił dokładnie tryb życia wielu warstw społeczeństwa w latach akcji utworu. Każdy kto chce dowiedzieć się jak wyglądało ciężkie inteligencie życie przed latami lub zepsute szalone arystokratyczne bale powinien sięgnąć po Lalkę. Ludwik Krzywicki szczególnie trafnie określił atmosferę Lalki CYTAT 6. Podpisuję się pod jego słowami.