Literatura staropolska jako źródło wiedzy o człowieku, społeczeństwie, ojczyźnie.

Literatura staropolska ma niejedno oblicze. Różni się tak, jak różnią się jej epoki. Średniowiecze w Polsce zaczyna się z początkiem powstania państwa, w tym czasie zaczyna się też rozwój piśmiennictwa w narodowym języku, literatury, dziejopisarstwa. Natomiast renesans to już epoka, która ma ogromny dorobek literacki. Dzięki spuściźnie tych czasów możemy poznać wzorce osobowe, historię, obyczaje i sytuację polityczną.
W Średniowieczu następuje gwałtowny rozwój chrześcijaństwa i dominacja Kościoła. Panujący teocentryzm określał pozycję Boga, jako jedynego władcy, najwyższej wartości, ośrodek wszelkich działań. Filozofia ta ma ogromny wpływ na wykształcone w tym czasie wzorce osobowe. W literaturze zostaje przedstawiony rycerz doskonały, dla którego najwyższą wartością jest Bóg, wiara katolicka, posłuszeństwo i wierność wobec władcy, miłość ojczyzny. Całe życie występuje w obronie chrześcijaństwa, bierze udział w wyprawach krzyżowych, a w chwili śmierci za swoje ziemskie zasługi uzyskuje sławę i nagrodę w niebie. W „Legendzie o św. Aleksym” poznajemy inny wzór człowieka średniowiecza. Św. Aleksy to przykład ascety, który dobrowolnie zrzeka się swojej pozycji społecznej, majątku, żony, poświęca się całkowicie Bogu. Opuszcza dom rodzinny i z pokorą znosi biedę, tułaczkę i upokorzenie. W tych czasach uważa się, że takie życie prowadzi do świętości i zbawienia. W utworze tym widzimy odmienne wyobrażenie o życiu. Aleksy wybiera drogę ascezy, naśladowanie Chrystusa. Natomiast jego ojciec myśli, że można służyć Bogu poprzez pobożność, przedłużenie rodu, życie według przykazań, ale wśród ludzi. Możemy zatem powiedzieć, że całe społeczeństwo tej epoki jest bardzo pobożne. Pokazuje to „Bogurodzica” - I hymn śpiewany przed bitwą, koronacją lub inną ważną uroczystością.

Drugą po Bogu najważniejszą wartością dla człowieka jest życie. W średniowieczu następuje podporządkowanie życia temu, by przygotować się do śmierci. W literaturze przedstawia się ją jako przerażający szkielet kobiety, który przychodzi do wszystkich i bogatych, i biednych, i dobrych, i złych. W satyrycznym utworze „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze śmiercią” widzimy, że wobec śmierci wszyscy są równi i w zależności od tego, jak przeżyją życie, pójdą do nieba lub piekła. Piętnowani są bogacze, którzy tylko gromadzą dobra doczesne i ciężko grzeszą.

Zasadniczo społeczeństwo średniowieczne dzieli się na duchowieństwo, rycerzy, szlachtę i plebs, który praktycznie nie istnieje w literaturze, wyjątek stanowi „Satyra na leniwych chłopów”. Życie prostego chłopa wypełnia ciężka praca na roli, płacenie dziesięciny i modlitwa, natomiast pozostałe warstwy społeczne korzystają z pracy ludu i poświęcają się kulturze, nauce, rozrywce (polowania, uczty, turnieje) lub biorą udział w wyprawach krzyżowych. Taki podział w tych czasach nikogo nie dziwi, ponieważ los ludzi zostaje uzależniony od Boga. Jedni są bogaci, drudzy biedni, jedni rządzą drugimi, taka jest hierarchia społeczna, a bunt przeciwko władzy to bunt przeciwko Bogu.

Oprócz teocentryzmu, ważną zasadą w średniowieczu jest uniwersalizm czyli dążenie do objęcia władzą papieską lub cesarską całego chrześcijańskiego świata. Dlatego każdy obywatel tej epoki na pierwszym miejscu stawia Boga i honor, a dopiero na drugim planie ojczyznę i patriotyzm. Nie oznacza to wcale, że miłość do ojczyzny jest gorsza, niepełnowartościowa. Odwaga, bohaterstwo, poświęcenie – to cnoty rycerzy i króli, które do dzisiejszego dnia budzą uznanie i podziw.

Renesans, w odróżnieniu od panującego wcześniej średniowiecza, ma nowe podejście do Boga, świata, życia. Człowiek staje się samodzielny i twórczy, zajmuje się sprawami doczesnymi, nie stara się umartwiać od urodzenia do śmierci. Wszechobecnie panuje nowy nurt – humanizm, który ma ogromny wpływ na wykształcone nowe wzorce osobowe. Obraz prawdziwego człowieka renesansu stanowi humanista Jan Kochanowski, tak jego sylwetka, jak i twórczość. Posiada wszechstronne wykształcenie, umie cieszyć się życiem, nawiązuje do antyku, dba o poprawność języka polskiego, jego praca twórcza ma mu zapewnić nieśmiertelność, kieruje się dobrem państwa i patriotycznym obowiązkiem. Inną postawę życiową poznajemy w „Żywocie człowieka Poczciwego” Mikołaja Reja. Życie dobrego ziemianina jest spokojne, pogodne, w zgodzie z naturą, to ojciec rodziny, dobry gospodarz dbający o swoją służbę, pola, sady, ogrody a jednocześnie wielki patriota. Innymi cechami wyróżnia się idealnym dworzanin, bywalec królewskich salonów, przedstawiciel najwyższej warstwy społecznej. Świeci on przykładem, wykształceniem, ogładą, znajomością sztuk pięknych, rycerskością i prawością.

Jedyną warstwą społeczną, która nie ma swojego wzorca jest chłopstwo, przedstawione w niektórych utworach w konwencji sielankowej dalekiej od prawdy. Publicysta Andrzej Frycz Modrzewski występuje w obronie plebsu, krytykuje istniejące stosunki społeczne, uważa, że chłop nie może być niewolnikiem pana zmuszanym do ciężkiej pracy na roli, a nie posiadającym swojej ziemi.

W okresie Odrodzenia działa wielu światłych ludzi, którym leży na sercu dobro kraju. Widzą oni pogarszające się sytuacje państwa, samowole, niesprawiedliwość. W swoich utworach h literackich występują z własnym zdaniem na tematy ważnych spraw społecznych i politycznych. Należy do nich Piotr Skarga, który w „Kazaniach sejmowych” wzywa do wzmocnienia autorytetu monarchy i porządku w życiu politycznym. Piętnuje szlachecką samowolę, zrywanie sejmików, nadużywanie prawa liberum veto, sporu pomiędzy szlachtą, a magnatami.

W epoce humanizmu pojawia się pojęcie ojczyzny, ojczyzna – spadek po ojcu. Rozwija się świadomość historyczna, zaczęto zastanawiać się nad przeszłością. Jan Kochanowski w fraszce „Na dom w Czarnolesie” pokazuje dom rodzinny jako małą ojczyznę. Jest z niego dumny i cieszy się, że żyje w otoczeniu życzliwych ludzi. Domem wszystkich Polaków zostaje cały kraj, człowiek zaczyna utożsamiać się państwem, narodem, postrzega ojczyznę jako wartość, której trzeba bronić przed wrogiem zewnętrznym, ale też przed wrogiem wewnętrznym, który nie wywiązuje się z obowiązku patriotycznego (np. nie płacenie podatków na wojsko). Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczpospolitej” pokazuje, że Polski trzeba bronić, ale do wojny musi być wyraźna przyczyna. Ludzie Renesansu odchodzą od haseł związanych z walką, bardziej cenią sobie pokój, ale jeśli już wróg przekroczy granice, należy odstąpić od idei pokoju. Takim bezprawnym atakom na Polskę przez Tatarów w 1575r. Sprzeciwia się Jan Kochanowski w „Pieśni V – o spustoszeniu Podola”. Widzimy zatem, że twórcy Odrodzenia uważają, że najważniejsze jest, by kierować się zawsze dobrem państwa i patriotycznym obowiązkiem, a nie symbolami średniowiecza – mieczem i krzyżem. Kościół zaczyna mieć coraz mniejszy wpływ na politykę, gospodarkę, kulturę i sztukę.

Sądzę, że literatura wyraża idee, myśli, poglądy, mówi nam o ludziach i ich życiu, z niej najlepiej uczyć się historii. Dorobek danej epoki daje przykłady ludzkich postaw, z których jedne budzą podziw lub współczucie, a niektóre są odległe, wręcz obce. Nawet utwory średniowieczne, choć nie przedstawiają czasami dużej wartości literackiej, w odróżnieniu od literatury Odrodzenia, są cennym świadectwem swojej epoki. Pomagają poznać obyczaje i sposób myślenia ludzi doby staropolskiej. Uważam, że niezależnie od epoki Bóg, życie, śmierć, ojczyzna i honor pozostaną wartościami nadrzędnymi.