Proza Żeromskiego i Nałkowskiej

Twórczość Stefana Żeromskiego, powstająca w głównej mierze w czasach Młodej Polski, niewiele miała wspólnego z modernistyczną koncepcją sztuki. Żeromski konsekwentnie sięgał wprawdzie po ówczesne techniki artystyczne (symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm), ale daleki był od akceptacji formuły "sztuki dla sztuki". Jego utwory z uporem poszukiwały rozwiązania najbardziej palących spraw narodowych i sięgały do przeszłości, aby uczyć na błędach historii. Podobnie jak twórcy romantyzmu i pozytywizmu, obarczał Żeromski literaturę odpowiedzialnością za naród, nakazując jej poszukiwanie rozwiązań, tworzenie wzorców i trudne wytykanie błędów.

W powieści „Ludzie bezdomni” Żeromski przez oczy Judyma pokazuje nam biedę warszawską i przepych ludzi bogatych. Judym postanawia zostać lekarzem – społecznikiem i walczyć o ulepszenie rzeczywistości. Chce walczyć ze złem, ludzką krzywdą i niesprawiedliwością o szczęście dla innych. Czuje potrzebę poświęcenia się dla dobra drugiego człowieka. Popada w konflikt z otoczeniem, traci aprobatę warszawskich lekarzy, żądając od nich, aby leczyli biedaków za darmo. Jego humanitarna postawa, jaka ogarnia go w chwilach buntu przeciwko światu, czyni go wrogiem otoczenia. Postawa Tomasza jest niewątpliwie postawą szlachetną, nastawioną na dawanie z siebie wszystkiego co najwartościowsze, bez oglądania się na zapłatę, na nagrodę. Jednak, oceniając postawę Judyma można zwrócić uwagę na wiele minusów takiej postawy: Tomasz przegrywa swoje życie, a do tego rujnuje życie ukochanej kobiety. Jednak do końca pozostaje czysty i wierny swoim przekonaniom.
Powieść „Przedwiośnie”, mająca stać się pierwszą częścią trylogii Żeromskiego stała się ostatnim dziełem epickim pisarza. Autor utwór ten poświęcił odradzającej się Polsce. Ukazał w nim rozczarowanie społeczeństwem, które niegdyś mając tak szczytne plany i marzenia wobec narodu – nie potrafi należycie „zagospodarować” swojej wolności. Żeromski czuje się odpowiedzialny za naród polski i poprzez tę powieść szuka możliwości postępu i rozwoju tak długo skrywanych marzeń.

Problematyka powieści skupia się wokół głównego bohatera – Cezarego Baryki. Jego dorastanie w Baku, rewolucja rosyjska, poszukiwanie ojcowskiej, później własnej Polski składa się na całą akcję powieści, w czasie której obserwujemy fizyczne, intelektualne, emocjonalne oraz narodowe dojrzewanie Cezarego. Autor oczami Cezarego zauważa konieczność zmian społeczno – politycznych. Przedstawia wewnętrzne rozbicie polityczne narodu, nieporadność zmieniających się rządów, bezrobocie i inflację. Surowo ocenia realizację gospodarczych i socjalnych planów. Ukazuje, że Polska ponownie zjednoczona z trzech różnych i różnie wyniszczających polskość – zaborów, jest całkowicie jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji. Jest wyniszczona gospodarczo, zacofana ekonomicznie i ograbiona.
Zebranie partyjne, na które poszedł Baryka otworzyło przed nim zupełnie nowy obraz narodu polskiego. Komuniści zwracają jego uwagę na upośledzenie klasy społecznej, prześladowania policyjne, więzienne tortury i bezprawie. Obserwacja ludności warszawskiej, nędza w Chłodku i obojętne, beztroskie życie w Nawłoci, kieruje bohatera powieści ku programowi radykalnej, rewolucyjnej zmiany. Jednak program komunistyczny odpycha Barykę, ponieważ przeżył oj już jedną rewolucję w Baku, widział wyzysk i brutalność wobec ludzi. Dostrzega, że rewolucja miałaby negatywny wpływ na dalsze dzieje Polski.

„Przedwiośnie” jest powieścią pytań i problemów dotyczących nowej Polski. Żeromski czuje się odpowiedzialny za los Polaków i poprzez ten utwór nie krytykuje, lecz szuka możliwości rozwoju i postępu państwa.
Powieść "Granica", wydana w roku 1935, jest najwybitniejszym dziełem Zofii Nałkowskiej. Widać w nim kunsztowną analizę psychologiczną. Nałkowska rekonstruuje mechanizmy zachowań, uczuć i odruchów jednostki uwikłanej w procesy społeczne. Fabuła utworu ma na celu ukazanie rozbieżności stanowisk i różnorodność widzenia tych samych wydarzeń i problemów przez różnych ludzi. Jednym z podstawowych problemów jest przeciwstawienie spojrzenia na siebie od wewnątrz z obrazem odbieranym przez otaczających ją ludzi. Narracja prowadzona jest z punktu widzenia różnych postaci, które relacjonują to samo wydarzenie - stąd wiele sprzecznych opinii.

W utworze zawarte są refleksje nad człowiekiem, jego tożsamością, naturą, egzystencją, losem, trudem istnienia, walką ze złem, chorobami, cierpieniami. Pisarka uważa, że nie da się sformułować jednoznacznej odpowiedzi na pytanie - kim jest człowiek; jest on istotą bardzo złożoną, wielopłaszczyznową, o psychice złożonej z wielu sprzecznych cech. Wg Nałkowskiej osobowość człowieka nie istnieje w ukształtowanej, gotowej formie; człowiek zmienia się w zależności od ludzi, zdarzeń i okoliczności, warunków życiowych, miejsca, w którym jest, sytuacji społecznej, obyczajów. Każdy wybiera jakąś własną wobec tych warunków postawę; Zenon chciał przekształcać rzeczywistość według własnych poglądów, ale stało się odwrotnie - rzeczywistość przekształciła jego. Nałkowska zestawia dwa rodzaje opinii o głównym bohaterze: wewnętrzną ocenę Zenona o sobie i zewnętrzną, jaką tworzy o nim otoczenie na podstawie znajomości jego czynów; Zenon w swoim przekonaniu jest uczciwym w życiu osobistym i publicznym, a w oczach społeczeństwa - uwodzicielem, uosobieniem podwójnej moralności i politycznym karierowiczem; jego romans staje się faktem niesmacznym, zwykłym skandalem, powodem do potępienia go, czymś, co degraduje go w oczach społeczeństwa. Postać głównego bohatera zmusza odbiorcę do refleksji: Jak daleko możemy się posunąć w swoim postępowaniu? Do jakiego momentu postępujemy jeszcze moralnie, a od którego już nie? Czy istnieje granica moralna? Jeśli tak, to co ją wyznacza? Jakie kryterium?
Śledząc losy głównego bohatera możemy częściowo znaleźć odpowiedź na te pytania. Kiedy dokładnie przeanalizujemy sytuacje w których Zenon łamie granice etyczne i Moralne. Każąc Justynie usunąć ciąże Zenon nie zdaje sobie sprawy , że ją krzywdzi. Czuje się jakby robił coś normalnego. Również w czasie studiów przekracza pewne granice decydując się dla pieniędzy i doraźnych korzyści zdać się na "protekcję" Czehlińskiego, oczywiście kosztem swobody. Również podczas strajku łamie kolejną granicę przyczyniając się do masakry robotników. Naukowska ukazała bardzo konkretny przykład, że nie wolno łamać granic, po przekroczeniu których przestaje się być sobą. A gdzie leża te granice? To jest kwestia etyki poszczególnych jednostek, ale jest pewna moralność niezależna od osoby. Moralność która dotyczy wszystkich, której kryterium jest dobro drugiej osoby