Mięśnie

MIĘŚNIE, fizjol. narządy kurczliwe zwierząt i człowieka, utworzone z tkanki mięśniowej; rozróżnia się mięśnie szkieletowe wchodzące w skład narządu ruchu, mięśnie tworzące ściany narządów wewn. i naczyń krwionośnych oraz mięsień sercowy (serce). W obrębie mięśnia szkieletowego wyodrębnia się część aktywną (kurczliwą), czyli brzusiec oraz część nieaktywną, czyli ścięgna; brzusiec jest zbud. z komórek mięśniowych (zw. włóknami) wykazujących w obrazie mikroskopowym poprzeczne prążkowanie. Do komórek mięśniowych dochodzą włókna nerwów ruchowych i doprowadzają impulsy nerwowe pobudzające je do skurczu; skurcz mięśnia szkieletowego zależy od woli człowieka. W brzuścu znajdują się także wrzeciona mięśniowe zawierające receptory wrażliwe na rozciąganie mięśni; ich pobudzenie jest niezbędne do napięcia mięśniowego. Większość mięśni szkieletowych za pośrednictwem ścięgien jest przyczepiona do kości, przez co skurcz mięśni powoduje przemieszczenie się części szkieletu względem siebie, a tym samym ruch. Ścięgna niektórych mięśni (np. mimicznych twarzy) są przyczepione do skóry; nieliczne mięśnie, gł. zwieracze, np. okrężny oka, okrężny ust nie mają ścięgien. Mięśnie tworzą grupy agonistów wykonujących tę samą czynność, np. grupa zginaczy; mięśnie wykonujące przeciwstawną czynność, np. zginanie i prostowanie kończyny, nazywamy antagonistami; do sprawnego wykonania każdego ruchu konieczne jest współdziałanie mięśni agonistów i antagonistów. Rodzaj pracy wykonywanej przez dany mięsień zależy od rodzaju tworzących go komórek (włókien) mięśniowych: włókna białe są zdolne do szybkiego i silnego kurczenia się oraz do pracy ze znacznym długiem tlenowym, natomiast włókna czerwone (o dużej zawartości mioglobiny) są zdolne do długotrwałej pracy przy pełnym zaopatrzeniu w tlen. Włókna białe przeważają w mięśniach zaangażowanych w wykonywaniu krótkotrwałych lecz intensywnych wysiłków fiz., np. w skokach i biegach krótkodystansowych, czerwone — w mięśniach wykonujących długotrwałą ciągłą pracę, np. podczas stania, biegów długodystansowych.

Mięśnie wchodzące w skład ściany narządów wewn. i naczyń krwionośnych nie wykazują w obrazie mikroskopowym poprzecznego prążkowania, stąd zaliczane są do mięśni gładkich; ich skurcz, niezależny od woli człowieka, jest sterowany przez autonomiczny układ nerwowy; od tego skurczu zależy m.in. tętnicze ciśnienie krwi, opróżnianie pęcherza moczowego i ruchy robaczkowe, np. przewodu pokarmowego (perystaltyka).
Najczęstszymi przyczynami chorób mięśni są zaburzenia czynnościowe i zniekształcenia mięśni wywołane zmianami w ośrodkowym (mózg i rdzeń kręgowy) i obwodowym układzie nerwowym; zależnie od przebiegu i objawów są to porażenie i niedowłady kurczowe (spastyczne) lub wiotkie; mogą obejmować jeden mięsień, grupy mięśni, kończyny, połowę ciała; powodują obniżenie lub całkowitą utratę zdolności ruchowej mięśni; zanik mięśni często jest następstwem uszkodzeń unerwienia lub niedoczynności mięśni (np. przy długotrwałym unieruchomieniu czy niedowładzie); niektóre choroby mięśni są uwarunkowane genetycznie, związane są bądź z zaburzeniami metabolizmu mięśniowego (miopatie), bądź z uszkodzeniami jednostki ruchowej (np. dystrofia mięśniowa postępująca, miotonia); rzadziej występujące choroby mięśni to miastenia czy zapalenie wielomięśniowe (choroby autoimmunologiczne).