Pomoc społeczna jako instytucja społeczna.

1. Instytucja pomocy społecznej i jej aksjologiczne podstawy

Pomoc społeczna – według Ustawy o pomocy społecznej z dnia 29 listopada 1990 r. - „jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia”.

Czym zatem jest sama instytucja? Spójrzmy, jak owo zagadnienie definiuje J. Szczepański. Wymienia on cztery główne znaczenia pojęcia instytucji:
„1. Nazwa <<instytucja>> może odnosić się do pewnej grupy osób powołanych do załatwiania spraw doniosłych dla życia zbiorowego. W tym znaczeniu instytucją nazywamy pewną grupę ludzi, wykonujących funkcje publiczne.
2. Nazwa ta może oznaczać pewne formy organizacyjne zespołu czynności wykonywanych przez niektórych członków grupy, w imieniu całej grupy.
3. (...) może oznaczać zespół urządzeń materialnych i środków działania pozwalającym niektórym upoważnionym jednostkom na wykonywanie publicznych i impersonalnych funkcji mających na celu zaspokojenie potrzeb lub regulowanie zachowań członków grup.
4. Instytucjami nazywa się niektóre role społeczne, specjalnie doniosłe dla grupy” (J. Szczepański. 1966, s. 56).

Łatwo zatem zauważyć, iż według J. Szczepańskiego elementami każdej instytucji są „wyspecyfikowane, impersonalne, akceptowane i określane przez grupę sposoby działania w jej interesie i w jej imieniu” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 66). Instytucje, będąc elementem życia społecznego, służą zaspokajaniu potrzeb jednostek, jak również stanowią element kontroli społecznej podtrzymujący spójność i funkcjonalność systemu społecznego. Zatem ład społeczny jest ładem instytucjonalnym. Ze względu na pełnione przez instytucje specyficzne dla nich funkcje stają się one nieodłącznym elementem spoistości systemu. Zagrożeniem dla sprawnego działania całego systemu społecznego są dysfunkcje w obrębie podsystemu (każdej instytucji).

Jednym z badaczy społecznych, opisujących rzeczywistość w kategoriach instytucji jest Bronisław Malinowski (K. J. Brozi. 1983, s. 34 oraz A. K. Paluch. 1981, s. 76). Według niego jest ona fragmentem rzeczywistości kulturowej – trwałym i powszechnym, będąc jednocześnie podstawowym elementem analizy funkcjonalnej. Definiował instytucję dwojako: jako grupę ludzi podejmujących i realizujących wspólne działania lub jako zorganizowany system działań ludzkich.

Zdaniem B. Malinowskiego instytucja „jest zespołem ludzi zorganizowanych według określonych reguł w celu zaspokojenia pewnej potrzeby” (Słownik etnologiczny. Terminy ogólne... 1987, s. 89 także K. J. Brozi. 1983, s. 73).

Jak podaje M. Łuczyńska struktura każdej instytucji jest podobna i zawiera:
„ czynnik normatywny, czyli normy określające współdziałanie jednostek w ramach tej instytucji,
 czynnik celowościowy określający zadania i cele, jakie dana instytucja realizuje lub powinna realizować,
 personel, czyli grupą ludzi tworzącą instytucję, z uwzględnieniem podziału na role, jakie pełnią, zakresy odpowiedzialności i zakresy obowiązków,
 środki materialne służące do realizacji celów, czyli zasoby, jakimi dysponuje,
 działalność instytucji, czyli rzeczywiste i konkretne typy aktywności, podejmowane i realizowane w ramach instytucji zgodne z jej celami,
 rzeczywiste funkcje instytucji, czyli obiektywną rolę, jaką odgrywa ona w szerszym kontekście kulturowym” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 67).
Możemy wnioskować zatem, iż podstawowymi elementami każdej instytucji są więc cele i funkcje, jakie realizuje jej personel przy wykorzystaniu posiadanych zasobów, zgodnie z podstawowymi normami i wartościami.
Analizując pomoc społeczną jako instytucję, należałoby sprecyzować kryteria służące do jej opisu, które podają H. Wilensky i Ch. Lebeaux w swej książce zatytułowanej „Industrial Society and Social Welfare” (rozdział VI – „Concepts of Social Welfare”). Wyróżniają oni kryteria odróżniające pomoc społeczną od innych instytucji funkcjonujących w życiu społecznym. Są nimi:
1. Formalna organizacja.
2. Społeczne sponsorowanie i odpowiedzialność.
3. Brak motywu profitowego jako dominującego celu działania.
4. Funkcjonalna generalizacja – zintegrowane spojrzenie na ludzkie potrzeby.
5. Powiązanie z potrzebami konsumpcyjnymi jednostek.
Przyjrzyjmy się bliżej tym kryteriom.

Formalna organizacja:

Działania pomocy społecznej są formalnie zorganizowane. Jako instytucja zatrudnia ona wyspecjalizowany personel, który ma obowiązek realizować jej cele i zadania w jasno określonych strukturach organizacyjnych. Jak wskazuje M. Łuczyńska „formy pomocy jednostce i rodzinie można umieścić na kontinuum od pomocy o charakterze niesformalizowanym (np. pomoc w ramach naturalnych systemów wsparcia) do sformalizowanych form pomocy” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 68).

Usługi pomocy społecznej mają nieco odmienny charakter aniżeli pomoc udzielana w obrębie nieformalnym (rodzina, przyjaciele). Społeczny dystans, jaki występuje pomiędzy osobą przyznającą pomoc a osobą będącą biorcą, wskazuje na impersonalny jej charakter, wyznaczany przez precyzyjne kryteria. Dotyczą one „formalno – prawnych warunków, jakie ewentualny świadczeniobiorca powinien spełniać, aby pomoc została mu przyznana” (Tamże, s. 68). Usługi i świadczenia pomocy społecznej w odróżnieniu od pomocy nieformalnej cechują się regularnością udzielania tejże pomocy przez pełnoetatowych, wyspecjalizowanych w tym zakresie specjalistów w ramach formalnych instytucji.

Społeczne sponsorowanie i odpowiedzialność:

Istnienie społecznie usankcjonowanych celów, metod, formalnej organizacji oraz odpowiedzialności wobec społeczeństwa jest cechą instytucji pomocy społecznej, odróżniająca ją od innych instytucji mających charakter profitowy. Zdaniem M. Łuczyńskiej „społeczne sponsorowanie zawiera się w tworzeniu mechanizmów wyrażających publiczne interesy, które mogą wpływać na kształt i sposób redystrybucji publicznych środków finansowych – budżetowych i środków pochodzących z dobrowolnych donacji” (Tamże, s. 68).

Społeczna geneza celów, form pomocy, sposobów wydatkowania pieniędzy jest precyzyjnie określona przez akty legislacyjne. Kontrola społeczna zawiera więc formułę społecznej odpowiedzialności instytucji pomocy społecznej wobec społeczeństwa, które przez swoich przedstawicieli może nadzorować redystrybucję posiadanych zasobów.

Brak motywu profitowego jako dominującego celu działania:

Programy pomocy realizowane w instytucji pomocy społecznej są programami nie przynoszącymi zysku dla realizatorów usług (non profit). Formy pomocy potrzebującym realizowane w obszarze gospodarki rynkowej, które można „kupić” na rynku, są wyłączone poza obręb pomocy społecznej. Jest to zatem kolejny system, w którego ramach następuje zaspokojenie jednostek lub rodzin oczywiście przy założeniu, że nie przynosi to żadnego zysku.

Funkcjonalna generalizacja – zintegrowane spojrzenie na ludzkie potrzeby:

„Dopóki istnieje skala kulturowych warunków określających ludzkie potrzeby i póki uprawnienia jednostek do ich zaspokojenia będą w różny sposób realizowane, dopóty będą istniały służby pomocy społecznej rozpoznawające te potrzeby i wzmacniające uprawnienia do ich zaspokojenia” (H. Wilensky, Ch. Lebeaux. 1965, s. 134).

Instytucje funkcjonujące w życiu społecznym służą zaspokajaniu różnorodnych potrzeb jednostek. W sytuacji, w której jednostka nie jest w stanie tego uczynić w ich obrębie, odwołuje się do instytucji pomocy społecznej, działającej w poprzek innych podsystemów społecznych. Pogląd ten związany jest z rezydualną koncepcją pomocy społecznej (dokładny opis tego modelu pomocy społecznej zamieszczony został w podrozdziale drugim), która podejmuje różnorakie działania tylko w sytuacji występowania deficytów w funkcjonowaniu innych instytucji. Jednostka jest traktowana jako podmiot oddziaływań socjalnych, zaspokajających wszelkiego rodzaju zdeprywowane potrzeby – poczynając od pomocy w zaspokojeniu potrzeb fizjologicznych, a kończąc na potrzebach rozwoju i samorealizacji.

Powiązanie z potrzebami konsumpcyjnymi jednostek:

Instytucja pomocy społecznej świadczy usługi bezpośrednie, tzn. przeznaczone dla konkretnych jednostek. Poprzedzone jest to procesem identyfikacji potrzeb, zdiagnozowaniem sytuacji potrzebujących osób i opracowaniem adekwatnego i optymalnego planu pomocy. Jest to kryterium – jak zaznacza M. Łuczyńska – „odróżniające pomoc społeczną od innych instytucji, również społecznie sponsorowanych. Odwołując się do tego kryterium można skonstruować kontinuum typów aktywności, jakie podejmują agencje rządowe w celu zaspokojenia potrzeb obywateli” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s.70).

Nieco odmienne podejście do analizy cech konstytuujących pomoc społeczną jako instytucję prezentuje Ronaldo Federico. Nie dokonuje on analizy elementów odróżniających ją od innych podsystemów społecznych, ale kładzie nacisk jedynie na elementy świadczące o jej instytucjonalnym charakterze. Opisuje zatem pomoc społeczną zwracając uwagę na trzy zasadnicze jej elementy:
„1. Pomoc społeczna jako instytucja posiada zorganizowaną strukturę działania.
2. Jej działalność ukierunkowana jest na zaspokojenie potrzeb społecznych.
3. Pomoc społeczna wyrasta z normatywnego systemu, właściwego dla danego społeczeństwa” (R. C. Federico. 1973, s. 73).
Należy również zaznaczyć, iż „celem pomocy społecznej jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwienie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna powinna w miarę możliwości doprowadzić do życiowego usamodzielnienia się osób i ich rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem” (Ustawa o pomocy społecznej z dnia 29 listopada 1990 r.).
R. Federico przedstawia trzy systemy normatywne, które stanowić mogą podstawę dla tworzenia koncepcji pomocy społecznej (R. C. Federico. 1973, s. 27). Zakres jej działania, metody interwencji, formułowane cele ogólne i operacyjne zależą od dominującego w danym społeczeństwie etosu.
Wprawdzie nie istnieją społeczeństwa o czystych typach normatywnych, w każdym jednak można odnaleźć pewne dominujące cechy jednego z trzech etosów (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 71):
1. Etos kapitalistyczno – purytański.
2. Etos humanistyczno – pozytywistyczno – utopijny.
3. Etos judeochrześcijański.
Zasadniczymi elementami różnicującymi te systemy – zdaniem M.Łuczyńskiej – „są założenia dotyczące odpowiedzialności jednostki za swój los, wizja natury człowieka, celu jego życia, roli społeczeństwa w stosunku do jednostki i do outsiderów” (Tamże, s. 71).
Spójrzmy zatem na tabelę nr 1, która ukazuje nam istotne różnice w poszczególnych systemach.
W zależności od dominującego w danym społeczeństwie systemu określane będą cele działania instytucji pomocy społecznej, jej funkcje, zakres działania oraz grupy świadczeniobiorców. Dlatego też teoria pomocy społecznej nazywana jest teorią normatywną. „Zbudowana jest na zasadzie zależności pomiędzy formułą określającą rodzaj społeczeństwa a specyficznymi środkami realizującymi jego cele. Wyrasta z podstawowych wartości charakterystycznych dla danego społeczeństwa. Może jednak ulegać zmianom w zależności od polityki grup rządzących. Każda zmiana polityczna może pociągać za sobą zmiany w zakresie polityki społecznej państwa, a tym samym koncepcji pomocy społecznej” (Tamże, s. 73). Teoria pomocy społecznej jest teorią, która może wpływać na kształt rzeczywistości lub być jej odbiciem.

Tabela 1. Normatywne ramy pomocy społecznej (w załączniku)


2. Podstawowe modele pomocy społecznej

Modele pomocy społecznej opierają się na dwóch podstawowych koncepcjach (rezydualnej i instytucjonalnej), które stanowią dwa odmienne spojrzenia na rolę i miejsce pomocy społecznej, jako jednej z instytucji życia społecznego. W rzeczywistości społecznej trudno odnaleźć czyste typy tej koncepcji. Ogólna tendencja wskazuje na przechodzenie od koncepcji rezydualnej do instytucjonalnej, z tendencją do zmierzania społeczeństw w stronę społeczeństwa obywatelskiego.

Koncepcja rezydualna:

Koncepcja ta traktuje usługi pomocy społecznej „jako narzędzia interwencji socjalnej, podejmowane w sytuacjach krytycznych dla rodziny i jednostki” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 73). Mają one na celu „wzmocnienie jednostek lub przywrócenie im możliwości funkcjonowania” (A. J. Kahn. 1973, s. 22). Koncepcja ta bowiem zakłada „istnienie dwóch podstawowych dla jednostki kanałów identyfikowania i zaspokajanie jej potrzeb – rodziny i rynku” (H. Wilensky, Ch. Lebeaux. 1965, s. 56).

W chwilach, kiedy ich sprawne działanie załamuje się lub gdy jednostka nie jest w stanie z tych kanałów korzystać z różnego rodzaju powodów (np. niepełnosprawność, choroba czy niepełna rodzina), pojawia się wówczas pomoc społeczna, ale jako inny – trzeci system, na którego ramach następuje zaspokojenie zdeprywowanych potrzeb. Słusznie zauważyła M. Łuczyńska, iż „struktury organizacyjne pomocy społecznej mają za zadanie udzielanie wsparcia i pomocy jednostkom lub rodzinom w sytuacjach kryzysowych, ale ich pomoc ustaje w chwili wyjścia z krytycznej sytuacji” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 74), zaś świadczenia mają tylko charakter selektywny. Zatem mogą z nich korzystać tylko osoby spełniające odpowiednie kryteria formalno – prawne, które są przecież ściśle określane przez instytucje pomocowe. Owa pomoc ma oczywiście charakter czasowy, można by powiedzieć, że zastępczy, co sprowadza tym samym obywatela do roli pacjenta. To zaś – powoduje uruchomienie procesu naznaczania społecznego, a świadczeniobiorca zyskuje stygmat osoby niezaradnej, niezdolnej do samodzielnego pełnienia funkcji. Świadczenie w tym przypadku traktowane jest jak jałmużna.

Koncepcja instytucjonalna:

Pomoc w tego rodzaju koncepcji – zdaniem M. Łuczyńskiej – rozumiana jest jako „zorganizowany system usług społecznych i instytucji powstałych w celu pomocy jednostkom lub grupom społecznym w osiągnięciu satysfakcjonującego standardu życia” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 74).

Łatwo zauważyć więc, iż pomoc społeczna jest tutaj traktowana jako system zaspokajania potrzeb, ale już nie alternatywny, lecz równoważny wobec rodziny i rynku. Jednostka może tutaj zaspokajać swoje potrzeby nie będąc jeszcze (w przeciwieństwie do poprzedniej koncepcji) w sytuacji kryzysowej, ale odczuwając już pewien deficyt. Świadczenia mają charakter permanentny, zaś usługi socjalne rozumiane są jako „formy ułatwień (public social utylities) oferowane obywatelom w realizacji ich dążeń i aspiracji” (Tamże, s. 74). Nie ma tu miejsca na procesy stygmatyzacji, tak jak było to w przypadku koncepcji rezydualnej, ponieważ oferowana pomoc posiada charakter uniwersalny, a nie selektywny. Według A. Kahna „ich dostępność dla każdego implikuje stwierdzenie, że korzystający z nich jest obywatelem, a nie pacjentem” (A. J. Kahn. 1973, s. 78).

Dla łatwiejszego dostrzeżenia różnić pomiędzy obiema koncepcjami przedstawiłem główne idee tych systemów w tabeli nr 2.

Tabela 2. Koncepcja rezydualna i instytucjonalna pomocy społecznej (załącznik)


Pomoc społeczna jest zatem jedną z wielu instytucji, które współtworzą rzeczywistość społeczną. Fenomen tego polega na tym, że posiada ona wiele cech specyficznych tylko dla niej, jak również takie, które stanowią immanentne elementy każdej sprawnie funkcjonującej instytucji. Natomiast głównymi elementami, które określają jej miejsce oraz rolę wśród innych podsystemów społecznych, są oczywiście cele działania.


3. Cele i funkcje instytucji pomocy społecznej

Cele instytucji pomocy społecznej:

Cele mogą być formułowane na wiele sposobów. Zależne jest to od przyjętego w danym społeczeństwie etosu (o którym była mowa w podrozdziale pierwszym), systemu polityczno – gospodarczego i w rezultacie – funkcjonującego modelu pomocy społecznej. Spójrzmy zatem, w jaki sposób określane zostają cele w poszczególnych systemach. I tak w koncepcji rezydualnej cele „określane są na poziomie minimalizowania interwencji państwa wżycie obywateli, co w efekcie sprowadza funkcję instytucji pomocy społecznej do ratownictwa, a obywatela do pozycji klienta (pacjenta)” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s.75).

Natomiast w koncepcji instytucjonalnej, gdzie należałoby zwrócić uwagę na interesujące poglądy Fina Ronalda Wimana (R. Wiman. 1990, s. 88), cele pomocy społecznej są artykułowane w szerszej perspektywie. Tutaj instytucja pomocy społecznej stanowi nieodłączny element życia społecznego, będąc jednocześnie jedną ze społecznie akceptowanych funkcji nowoczesnego państwa. Oznacza to w praktyce „możliwość korzystania z jej zasobów przez każdego obywatela, definiującego własną sytuację życiową jako trudną czy problemową” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 76).

Celem instytucji pomocy społecznej – zdaniem R. Wimana – jest „promowanie i podtrzymywanie bezpieczeństwa socjalnego jednostek, rodzin i grup społecznych i uczynienie ich zdolnymi do pełnienia specyficznych dla nich funkcji” (R. Wiman. 1990, s. 90). Analizę celów pomocy społecznej koncentruje on wokół dwóch wymiarów:
„1. Możliwości, umiejętności i predyspozycji jednostek, rodzin lub grup do podejmowania różnych typów aktywności zaspokajających ich potrzeby.
2. Relacji jednostka – środowisko społeczne, polegającej na stworzeniu podstawowych warunków wyjściowych dla danej populacji, dzięki którym pojawiają się równe szanse dla wszystkich jej członków” (Tamże, s. 91).

Szanse te dotyczą indywidualnych możliwości zaspokajania potrzeb i realizacji aspiracji życiowych.
Środowisko i instytucje społeczne kreują i specyfikują owe funkcjonalne warunki podstawowe, dzięki którym jednostki są zdolne do pełnienia przypisanych im funkcji. Taka opcja rozumienia celów pomocy społecznej jest tożsama ze specyficznym rozumieniem równości i sprawiedliwości społecznej. Dla R. Wimana, właśnie opcja humanistyczna, w odróżnieniu od socjalistycznej, kapitalistycznej i liberalnej, stanowi o istocie zależności pomiędzy społeczeństwem, instytucjami społecznymi a jednostkami.

Hasło: „dać wszystkim równe możliwości wyboru” – to zarówno jedna z wersji sprawiedliwości i równości społecznej, jak i zadanie instytucji polityki społecznej, w tym oczywiście także pomocy społecznej. Słusznie twierdzi M. Łuczyńska, iż „stwarzanie warunków dla satysfakcjonującego funkcjonowania jednostki to jedno z podstawowych zadań państwa. Równe możliwości to jednocześnie równe prawa wszystkich członków społeczeństwa w dostępie do zasobów wpływających na jakość życia, jak również prawo do dążenia do osiągania coraz bardziej satysfakcjonującego poziomu” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 76). Ale z pojęciem równych możliwości związane są zakresy odpowiedzialności poszczególnych jednostek i uwzględnianie praw innych członków społeczeństwa. Równe możliwości są więc synonimem równych sposobności. Piszę o tym, bowiem cele instytucji pomocy społecznej są ściśle związane z takimi pojęciami, jak dobrobyt, czyli standard życia i jakość życia, czy dobrostan. Tym samym cele dotyczą zarówno określonego poziomu posiadanych przez jednostki zasobów niezbędnych dla zaspokajania potrzeb – desygnat standardu życia, jak i jakości społecznych interakcji, w jakie jednostka wchodzi oraz jej możliwości samorealizacji – desygnaty jakości życia. Dobrobyt zatem nie jest sumą tych trzech elementów, ale ich rezultatem. Dla R. Wimana każdy człowiek powinien mieć prawo do wykorzystywania własnych potencjałów zgodnie z własnymi potrzebami na równi z innymi członkami zbiorowości, w której żyje. Pomoc społeczna winna być zatem wsparciem dla samopomocy. Położenie nacisku na aktywność instytucji i świadczeniobiorców wynika z celu szczegółowego, jakim jest dążenie do usamodzielnienia się jednostki i rodziny. Natomiast celem operacyjnym jest doprowadzenie do sytuacji, w której „świadczeniobiorca wychodzi z systemu pomocy społecznej dzięki nabyciu zdolności do samodzielnej realizacji swoich funkcji” (T. Kaźmierczak,M. Łuczyńska. 1998, s. 77). Zatem cele pomocy społecznej ogniskują się wokół jednostki i jej związków ze środowiskiem, w którym żyją.

Spójrzmy teraz, w jaki sposób cele prezentuje Charles Zastrow. W jego ujęciu sprowadzają się one do:
„1. Zwiększania możliwości jednostek w zakresie rozwiązywania problemów i radzenia sobie z trudnościami przez rozwijanie ich umiejętności i zdolności indywidualnych.
2. Wiązania ludzi z zasobami instytucji dostarczającymi im pożądanych zasobów.
3. Podnoszenia efektywności ludzkiego działania przez dostarczenie jednostkom usług i optymalizowanie ich funkcjonowania w różnych systemach, w których podejmują działania.
4. Rozwój i ulepszanie polityki społecznej” (Ch. Zastrow. 1986, s. 128).

W taki sposób ogólnie formułowane cele można strukturalizować w postaci pewnej hierarchii, którą w „Toward an Integrated Theory of Help” przedstawił R. Wiman.

Ze względu na specyfikę pomocy społecznej i jej usytuowanie w ramach polityki społecznej można wyróżnić 3 poziomy osiągania celów pomocy społecznej (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 80):

I. POLITYKA SPOŁECZNA - poziom strukturalny:
Cele: korygowanie i utrzymywanie warunków wyjściowych dla całej populacji przez wpływanie na warunki ludzkiego życia na poziomie strukturalnym m. in. przez:
a) zapobieganie niedostatkowi, ubóstwu, marginalizacji społecznej przez rozwiązania podejmowane na poziomie makrostrukturalnym;
b) promowanie pożądanych wzorów konsumpcji, stylów życia, sposobów aktywności indywidualnej i zbiorowej.

II. ORGANIZOWANIE ŚRODOWISKA LOKALNEGO – poziom bezpośredniego otoczenia społecznego jednostki (rodziny):
Cele: korygowanie i utrzymywanie warunków wyjściowych dla społeczności lokalnej przez wpływanie na warunki ludzkiego życia na poziomie lokalnym, m. in. przez:
a) profilaktykę na poziomie lokalnym;
b) promocję pożądanych wzorów konsumpcji, stylów życia, sposobów aktywności indywidualnej i zbiorowej na poziomie lokalnym.


Schemat 1. Hierarchia celów pomocy społecznej według R. Wimana (załącznik)


III. JEDNOSTKA – RODZINA:
Cele:
1) praca o charakterze profilaktycznym formułowana na poziomie jednostek i rodzin;
2) praca korekcyjna, czyli ulepszanie warunków wyjściowych na poziomie indywidualnym, kształtowanie sprawności życiowej, pomoc zdrowotna, uaktywnienie możliwości tkwiących w jednostce, dostarczenie wsparcia, poprawa warunków zewnętrznych;
3) opieka związana z uzupełnianiem brakujących zasobów lub systemów wsparcia albo zastępowania nowymi świadczeniami, odpowiedniejszymi do potrzeb klienta.

Zatem cele odnoszą się zawsze do osiągania wyższego poziomu społecznego funkcjonowania jednostek, rodzin lub grup społecznych i dotyczą one:
„1. Promocji pozytywnych i pożądanych przez system społeczny sposobów funkcjonowania jednostek rodzin lub grup społecznych.
2. Zapobiegania (prewencji) powstawania trudnych sytuacji życiowych i problemów społecznych.
3. Pomocy jednostkom, rodzinom, grupom społecznym w rozwiązywaniu ich problemów.
4. Wspierania i dostarczania pomocy tym, którzy samodzielnie nie są w stanie przezwyciężyć własnych trudności i problemów” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 80).
Cztery podstawowe cele pomocy społecznej możemy więc rozumieć jako dwanaście szczegółowych zadań, które w praktyce związane są bezpośrednio z rolami zawodowymi pracownika socjalnego (E. A. Ferguson. 1975, s. 22).


Zadania prezentują się następująco:
„1. Rozpoznawanie środowiska lokalnego i identyfikowanie w nim jednostek i rodzin będących w trudnej sytuacji życiowej lub należących do grup podwyższonego ryzyka oraz określanie tych czynników tkwiących w środowisku, które wpływają na społeczne funkcjonowanie ludzi (rola zawodowa – poszukiwacz {ang. – outreach worker}).
2. Wiązanie potrzeb klientów pomocy społecznej z zasobami instytucji pomocy społecznej i innych instytucji mogących wpłynąć na poprawę funkcjonowania jednostek lub rodzin (rola zawodowa – pośrednik {ang. – broker}).
3. Reprezentowanie interesów klienta lub wypracowywanie optymalnych dla jego potrzeb rozwiązań prawno – instytucjonalnych (rola zawodowa – adwokat).
4. Ewaluacja sposobów działania instytucji, zakresu jej skuteczności w zaspokajaniu potrzeb klienta na podstawie zebranych i przeanalizowanych danych (rola zawodowa – ewaluator).
5. Mobilizowanie zasobów tkwiących w jednostkach, rodzinach, jak i w środowisku lokalnym w celu zwiększenia możliwości samodzielnego rozwiązywania problemów i zapobiegania powstawaniu nowych (rola zawodowa – mobilizator).
6. Instruowanie przedstawicieli instytucji, udzielanie im informacji oraz uczenie technik pomagania dla uzyskania lepszego poziomu funkcjonowania klienta i adekwatnego zaspokojenia jego potrzeb rola zawodowa – nauczyciel).
7. Modyfikacja tych wzorów zachowania i postaw klienta, które krępują go w byciu bardziej efektywnym (rola zawodowa – wpływający na zmianę zachowań {ang. – behawior changer}).
8. Konsultowanie optymalnych dla klienta rodzajów świadczeń z innymi pracownikami lub innymi agencjami (rola zawodowa – konsultant).
9. Podejmowanie działań planistycznych w obrębie społeczności lokalnych przez uaktywnienie jednostek, grup sąsiedzkich, sektora publicznego i prywatnego w celu dokonania diagnozy zasobów i określania potrzeb (rola zawodowa – planista lokalny).
10. Tworzenie mapy potrzeb lokalnych przez zbieranie i opracowywanie informacji pochodzących ze środowiska rola zawodowa – zarządzający informacjami {ang. – data menager}).
11. Administrowanie lub efektywne zarządzanie programami pomocy społecznej lub agencjami, w ramach których są one realizowane (rola zawodowa – administrator).
12. Udzielanie pomocy i wsparcia tym, którzy go potrzebują w zaspokajaniu własnych potrzeb (rola zawodowa – opiekun) - (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 82).
Instytucja pomocy społecznej realizuje zatem cele polityki społecznej formułowane na poziomie strukturalnym, jak również operacjonalizuje zadania własne na płaszczyźnie praktyki profesjonalnej. Jako jedna z instytucji życia społecznego pełni również wiele funkcji wobec systemu społecznego i jego członków. Tym samym funkcje pomocy społecznej będą dotyczyły zarówno całego systemu, jak i funkcjonowania poszczególnych jednostek.

Funkcje instytucji pomocy społecznej:

Aby móc przedstawić funkcje instytucji pomocy społecznej należałoby najpierw zapoznać się z samym jej pojęciem. Otóż „Słownik etnologiczny” podaje, że oznacza ona „przyporządkowanie jednego zjawiska, działania, elementu szerszej całości, innemu zjawisku, działaniu, elementowi lub całemu systemowi, w skład którego wchodzą. (...) Sam termin wywodzi się z matematycznego rozumienia funkcji, odnoszącego się do zmiennej przyporządkowanej według pewnego prawa innej zmiennej lub wielu zmiennym” (Słownik etnologiczny. 1987, s. 92).
Instytucje pełnią w życiu społecznym różnorakie funkcje, klasyfikowane według różnych kryteriów. J. Szczepański określa funkcje instytucji następująco:
„1. Stwarzają członkom możliwość zaspokojenia ich różnego rodzaju potrzeb.
2. Regulują działania członków w ramach stosunków społecznych, tzn. zapewniają wykonywanie czynności pożądanych i dokonują represji zachowań niepożądanych.
3. Zapewniają ciągłość życia społecznego przez utrzymywanie i kontynuację czynności publicznych impersonalnych.
4. Dokonują integracji czynności, działań i stosunków jednostek i zapewniają wewnętrzna spójność zbiorowości” (J. Szczepański. 1966, s. 78).
Zwróćmy uwagę również na podział, którego dokonał B. Malinowski. Wyróżnił on funkcje zamierzone i rzeczywiste (A. K. Paluch. 1981, s. 69). Funkcje zamierzone zawarte są w „karcie” instytucji i są bezpośrednio związane z jej celami. Funkcje rzeczywiste to „całościowy rezultat zorganizowanej działalności, obiektywna rola, jaką instytucja odgrywa w systemie kulturowym. Rola ta nie musi być zgodna z naczelną zasadą instytucji” (Tamże, s. 69).

Szczegółowej analizy pojęcia funkcji i jej przydatności przy opisie zjawisk społecznych dokonał R. Merton (R. K. Merton. 1982, s. 46), który podzielił funkcje na jawne i ukryte. Funkcje jawne to „dające się obserwować skutki i konsekwencje obiektywne, które przyczyniają się do adaptacji i modyfikacji danego systemu. Tym samym funkcje jawne odnoszą się do tych skutków, które są zamierzone i przewidywane przez członków grupy czy zbiorowości”(T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 82). Natomiast funkcje ukryte to te rodzaje skutków, które „nie są przewidywane i nie są zamierzone, choć pełnią istotne role w życiu społecznym” (Tamże, s. 83). To ten rodzaj funkcji, których istnienie nie jest antycypowane przez jednostki, grupy lub instytucje, to funkcje, które „w niezamierzony sposób pełnią role w społeczeństwie”(R. K. Merton. 1982, s. 48).

Podział, który przedstawiłem powyżej ma również zastosowanie przy analizie instytucji pomocy społecznej. A. Kahn (A. J. Kahn. 1973, s. 80) wprowadza pojęcie jej funkcji jawnych, związanych ze zmianą społeczną oraz funkcji ukrytych, związanych z kontrolą społeczną (szczegółowe omówienie problematyki kontroli społecznej znajdziemy w książce pod redakcją J. Kwaśniewskiego pt. „Społeczna kontrola zachowań dewiacyjnych” oraz J. H. Turner’a – „Struktura teorii socjologicznej”, a także J. Szczepańskiego – „Elementarne pojęcia socjologii”).
M. Łuczyńska podaje, iż funkcje jawne dotyczą zadań instytucji pomocy społecznej i przedstawiają się w następujących wymiarach:
„1. Podejmowanie różnorodnych typów aktywności, będących reakcją na zmianę społeczną.
2. Łagodzenie skutków zmian społecznych przez udzielanie wsparcia i pomocy jednostkom i rodzinom.
3. Wzmacnianie jednostek i rodzin w osiąganiu przez nie celów indywidualnych oraz wpływanie na sposób pełnienia ról społecznych.
4. Dostarczanie nowych, instytucjonalnych sposobów socjalizacji, rozwoju i opieki w zakresie realizacji ról społecznych, niegdyś pełnionych przez związki rodzinne i sąsiedzkie.
5. Rozwijanie instytucjonalnych form dla nowych typów aktywności, istotnych dla rodzin, jednostek i grup funkcjonujących we współczesnym społeczeństwie, a nie znanych w społeczeństwach prostych”(T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 83).

Inną klasyfikację funkcji instytucji pomocy społecznej podaje R. Titmuss (R. Titmuss. 1987, s. 59). Funkcje jawne pomocy społecznej wyróżnione przez A. Kahna dotyczą raczej relacji instytucji pomocy społecznej i jej roli wobec rodziny i poszczególnych członków społeczeństwa, którzy w efekcie dokonujących się zmian społecznych nie są w stanie samodzielnie radzić sobie z nową rzeczywistością. Natomiast funkcje, które wymienia R. Titmuss, dotyczą raczej poziomu makrostrukturalnego. Pomoc społeczna jest przez niego postrzegana jako „instytucja realizująca swoje funkcje w odniesieniu do szerszego systemu” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 86). Funkcjami pomocy społecznej są zatem:
„1. Częściowa kompensacja zidentyfikowanych szkód spowodowanych przez społeczeństwo (bezrobocie, choroby zawodowe itp.).
2. Częściowa kompensacja nie dających się zidentyfikować szkód wyrządzonych przez społeczeństwo (np. infekcje wewnątrzszpitalne).
3. Częściowa kompensacja niezasłużonego upośledzenia (pomoc dla emigrantów, dla dzieci niepełnosprawnych od urodzenia).
4. Ochrona społeczeństwa (kuratela, usługi psychiatryczne).
5. Bezpośredni lub odsunięty w czasie wzrost indywidualnego dobrobytu.
6. Inwestowanie w przyszłą jednostkową lub grupową korzyść.
7. Pomoc społeczna jako element polityki społecznej” (Tamże, s. 87).

Funkcje jawne dotyczą więc tych elementów rzeczywistości społecznej, które związane są ze zmianami, jakim podlegają społeczeństwa. Są zatem odpowiedzią na rodzące się nowe sytuacje społeczne.

Funkcje ukryte związane są z kontrolą społeczną. Pomoc społeczna obejmuje swoim działaniem wciąż nowe kategorie osób. Wynika to z jednej strony z jej funkcji jawnych – reagowania na dokonujące się zmiany społeczne i pojawiające się w ich efekcie nowe kategorie potrzeb. Z drugiej zaś strony implikowane jest to zdążaniem pomocy społecznej w kierunku instytucji funkcjonującej według paradygmatu instytucjonalnego, gdzie pojęcie „konsumenta usług socjalnych” jest synonimem pojęcia „obywatel”. Instytucja pomocy społecznej będzie więc świadczyła usługi dla coraz szerszych kręgów odbiorców, przejmując jednocześnie nad nimi kontrolę. Jej celem będzie zawsze taka modyfikacja ich zachowań i podejmowanych typów aktywności, aby były one zgodne z obowiązującymi normami społecznymi i aby były funkcjonalne wobec szerszego systemu społecznego.

Dość zrozumiałą formą realizowania przez pomoc społeczną funkcji jawnych i ukrytych, jest pojawienie się w Polsce problemu bezrobocia. Kiedy pomoc społeczna uzyskała możliwość udzielania pomocy osobom bezrobotnym, realizując funkcję jawną – zareagowała tym samym na zmianę społeczną i łagodziła jej skutki, jednocześnie przejęła kontrolę nad dużą grupą osób niezadowolonych i sfrustrowanych. Jej działania w zakresie realizacji funkcji ukrytej będą sprowadzały się do utrzymania tej grupy w obrębie systemu społecznego i niedopuszczenia do pojawienia się zachowań dysfunkcjonalnych wobec niego.

Sama istota funkcji pomocy społecznej, związanych z jednej strony ze zmianą społeczną, a z drugiej – z kontrolą społeczną, stanowi podstawowy dylemat, istotny dla każdego społeczeństwa. Wątpliwości, które nasuwają się w związku z tym, dotyczą bowiem problemów powinności państwa wobec jednostki, granic wolności indywidualnej obywatela i stopnia jego zależności od instytucji społecznych. Wypada więc zadać pytanie: czy owe instytucje mogą – w imię sprawnego funkcjonowania społeczeństwa – kontrolować jego członków, określać pożądane wzory aktywności, wpływać na granice osobistych wyborów? Wnioskuję zatem, iż u podstaw prywatnych dylematów związanych z realizacją funkcji pomocy społecznej tkwią podstawowe dylematy etyczne, pojawiające się na styku jednostka – instytucja – społeczeństwo.

4. Pracownicy socjalni i ich role zawodowe

Przechodząc do analizy praktyki pracy socjalnej jako serii ról pracownika socjalnego, można wyodrębnić cztery kategorie, które wiążą ze sobą poszczególne formy aktywności profesjonalnej pracowników pomocy społecznej (L. Lister. 1987, nr 5):
„1. System rozwoju instytucji zatrudniającej pracownika socjalnego; role pracownika socjalnego w tym systemie dotyczą rozwijania zasobów pomocy społecznej, tworzenia i wspierania w rozwoju innych podmiotów, których celem jest zaspokajanie potrzeb klientów.
2. System utrzymywania sprawności organizacyjnej instytucji pomocy społecznej; role pracownika socjalnego będą koncentrowały się na optymalizacji funkcjonowania własnej firmy przez pełnienie ról zawodowych, wpływających na podniesienie sprawności i skuteczności jej oddziaływania.
3. System wiązania klienta pomocy społecznej z jej zasobami; role zawodowe w tym systemie dotyczą umożliwienia klientowi pomocy społecznej optymalnego (wobec jego potrzeb) wykorzystania zasobów instytucji.
4. System bezpośredniej interwencji; role związane z tym systemem dotyczą bezpośredniego kontaktu pracownika socjalnego i klienta w sytuacji kryzysowej, wymagającej umiejętności terapeutycznych” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 88).
Wyodrębnienie ról zawodowych pracownika socjalnego ze względu na cztery obszary, w których zaznacza się jego profesjonalna aktywność, pozwoliło mi na usystematyzowanie ich w tabeli nr 3.
Zdaniem M. Łuczyńskiej „praktykujący pracownik socjalny funkcjonuje w wielu rolach równocześnie. Ich dobór pozostaje elastyczny w zależności od potrzeb środowiska, instytucji czy sytuacji klienta. Każdy plan pomocy powinien być opracowywany według pożądanych celów, te zaś mogą być realizowane przez wykorzystanie określonych ról zawodowych”(T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 88).

Tabela 3. Role zawodowe pracownika socjalnego (załącznik)

Rozkład ról zawodowych pracownika socjalnego jest zależny od specyficznych zadań, jakie ów pracownik realizuje wobec klienta pomocy społecznej, instytucji pomocy społecznej oraz społeczności lokalnej.
Poszczególne role zawodowe wymagają komentarza, dlatego też przejdę do ich krótkiej charakterystyki.

Planista:

Rola zawodowa planisty wymaga udziału w procesie planowania rozwoju środowiska lokalnego, zawsze na podstawie wiedzy o strukturze społeczności lokalnej, jej potrzebach i zasobach. Planowanie i podejmowanie decyzji na tym poziomie będzie miało ścisły związek z efektywnością działań pomocy społecznej, co oznacza oczywiście pełniejsze zaspokojenie potrzeb jej klientów.

Badacz:

Taka osoba identyfikuje nie tylko nie zaspokojone potrzeby jednostek czy grup, ale i obszary oraz rodzaje deprywacji. Może być zatem realizowana na poziomie mikro (wtedy, gdy dotyczy badania i diagnozowania sytuacji pojedynczych jednostek lub rodzin) i na poziomie makro (kiedy odnosi się do całościowego badania określonej grupy społecznej lub określonego terenu). Ponadto badacz zobligowany jest w swych działaniach do wychodzenia poza ramy społeczności lokalnej w celu identyfikowania instytucji lub organizacji mogących zaspokajać potrzeby klientów, bowiem wielu z nich potrzebuje pewnych form pomocy, ale nie zna możliwości ich zaspokojenia.

Administrator:

To ten rodzaj aktywności, który jest niezbędny przy planowaniu i wprowadzaniu w życie programów świadczeń na poziomie instytucji lub społeczności lokalnej. Administrowanie powinno uwzględniać informacje dostarczane przez konsultantów i innych pracowników instytucji.

Konsultant:

Ta rola zawodowa – jak zauważył T. Kaźmierczak - dotyczy „relacji pomiędzy pracownikiem socjalnym a innymi pracownikami socjalnymi czy też – szerzej – osobami profesjonalnie zajmującymi się pomaganiem. Rola ta polega na dostarczaniu pomocy w rozwiązywaniu ich problemów zawodowych, zawsze w celu podwyższenia skuteczności i trafności świadczonej pomocy” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 88).

Nauczyciel:

M. Łuczyńska wymienia dwa zasadnicze sposoby realizacji tej roli. Otóż pierwszy polega na „dostarczaniu wiedzy innym profesjonalistom od pomagania lub studentom odbywającym praktyki w instytucjach pomocy społecznej oraz na kształceniu ich umiejętności” (Tamże, s. 89). Natomiast drugi polega na „przekazywaniu wiedzy klientom pomocy społecznej i kształceniu ich umiejętności radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Osoba pomagająca dostarcza wtedy klientowi wsparcia przez podanie mu informacji potrzebnych do podjęcia decyzji i rozwoju umiejętności niezbędnych w rozwiązywaniu problemów osobistych” (Tamże, s. 92).

Adwokat:

Jego rola dotyczy sytuacji, w których pracownik socjalny występuje w roli osoby zabezpieczającej podstawowe prawa klienta, związane z prawem otrzymywania pomocy. Adwokat pracuje z takim klientem, któremu pomocy niesłusznie odmówiła instytucja do tego powołana. Umożliwia klientowi uzyskanie świadczenia lub jego zmianę na bardziej odpowiednie do potrzeb. Stara się także poszerzać zakres świadczeń dla tych jednostek, rodzin lub grup, których potrzeby nie są zaspokajane w ramach istniejących programów pomocy społecznej.

Arbiter:

Zadaniem arbitera jest zbadanie faktów i znalezienie optymalnego wyjścia z sytuacji, w której nastąpił konflikt interesów pomiędzy klientem a instytucją będącą dysponentem zasobów, o które zabiega klient.

Pośrednik:

Rola pośrednika skupia się na łączeniu potrzeb klienta z zasobami instytucji mogącymi je zaspokoić. W tej sytuacji pracownik socjalny powinien mieć dokładną wiedzę o potrzebach swojego klienta oraz o tych rodzajach świadczeń, które są do nich adekwatne. Zadaniem takiego pracownika jest zapewnienie klientowi odpowiednich świadczeń, wyjaśnianie procedur obowiązujących w instytucji oraz dostarczanie wsparcia i pomocy, kiedy procedury są zawiłe i skomplikowane.

Mediator:

Funkcja mediatora realizowana jest w sytuacji konfliktu pomiędzy klientem a instytucją. Pracownik socjalny występuje w tej sytuacji jako trzecia strona konfliktu, precyzując i klaryfikując pozycje stron pozostających w konflikcie (instytucja – klient). Osoba mediatora doprowadza do wypracowania wspólnej płaszczyzny porozumienia, określenia przedmiotu sporu oraz wspólnego wypracowania rozwiązań możliwych do przyjęcia przez obie strony.

Negocjator:

Pracownik socjalny występujący w roli negocjatora również może funkcjonować na płaszczyźnie konfliktu klient – instytucja pomocy społecznej. Jednak w tym przypadku pracownik reprezentuje wtedy interesy klienta i negocjuje z instytucją optymalne dla podopiecznego rozwiązania.

Odsyłający do właściwych źródeł pomocy:

T. Kaźmierczak o tej roli zawodowej pisze następująco: „w sytuacji kiedy instytucja pomocy społecznej nie ma możliwości odpowiedniego zaspokojenia potrzeb klienta, w obrębie społeczności istnieją natomiast inne organizacje lub instytucje mogące to uczynić, pracownik socjalny kieruje do nich osobę potrzebującą pomocy. Wiąże klienta z zasobami innych podmiotów, zapewniając mu kontakt z nimi” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 92).

Pracujący z jednostką:

Pracownik socjalny wykorzystujący w swojej pracy metodę prowadzenia indywidualnego przypadku.
Pracujący z grupą;

Pracownik socjalny realizujący w swojej pracy metodę pracy grupowej.

Terapeuta rodzinny (doradca):

Pracownik socjalny realizujący w swojej pracy terapię rodzinną i poradnictwo rodzinne.


Przedstawiony wyżej sposób systematyzacji ról zawodowych pracownika socjalnego związany jest z określeniem obszarów jego działalności profesjonalnej. Obszarami będą więc instytucje zatrudniające takich pracowników oraz świadczone przez niego usługi, ale również klient, jako podstawowy podmiot podejmowanych interwencji.

Całkiem inny sposób analizy ról zawodowych pracownika socjalnego prezentuje R. Dolgoff, który przypisuje je konkretnym celom, wyznaczanym jedynie przez podejmowane modele interwencji w zależności od sytuacji, w jakiej znajduje się klient. Wyróżnił on siedem celów praktyki pracy socjalnej i przypisał im wiązki ról zawodowych pracownika socjalnego, co ilustruje nam tabela nr 4 (załącznik)

Łatwo więc zauważyć, iż wymieniane tutaj role zawodowe wyznaczają szczegółowy zakres wiedzy i umiejętności pracownika socjalnego niezbędny do ich realizowania. National Association of Workers (Amerykańskie Stowarzyszenie Pracowników Socjalnych) w sposób bardzo szczegółowy określa te zakresy (szczegółowy opis wymaganych zakresów wiedzy i umiejętności niezbędnych w pracy pracownika socjalnego znajdziemy w „Teorii pracy socjalnej. Przykład amerykański” J. Szmagalskiego). Polskie standardy w zakresie kształcenia w tego typu zawodach na poziomie szkół publicznych i niepublicznych określa decyzja Ministra Pracy i Polityki Socjalnej.

Rola zawodowa i pozycja pracownika socjalnego stanowi zatem podstawowy element działalności instytucji i stanowi o identyfikacji z pomocą społeczną. Gdy pracownicy socjalni są skuteczni w swoim działaniu, to instytucja jest w stanie realizować postulowane cele, zadania i funkcje. Aby zostać takim pracownikiem, trzeba bowiem legitymować się odpowiednim wykształceniem kierunkowym, ponieważ zawód pracownika socjalnego należy do grupy zawodów profesjonalnie związanych z pomaganiem. Tak więc podstawowe zasady i normy odkreślające ramy jego funkcjonowania są wyznaczane przez społecznie formułowane i akceptowane wartości.

Musimy wiedzieć, iż profesjonalista (mam tutaj na myśli pracownika socjalnego) będzie podejmował działania oparte tylko i wyłącznie na racjonalnej wiedzy, która jest oczywiście zgodna z kodeksem etycznym. Jak pisze M. Łuczyńska „przedkładanie służby publicznej nad własny interes oraz przejście przez wyspecjalizowany, formalny program szkoleń to kolejne cechy grup zawodowych profesjonalistów” (T. Kaźmierczak, M. Łuczyńska. 1998, s. 93). Ale jak twierdzą niektórzy, zawodu pracownika socjalnego można się wyuczyć, ale pracownikiem socjalnym albo człowiek się rodzi, albo nie. To właśnie dyspozycje psychiczne, specyficzny stosunek do osób potrzebujących pomocy oraz wiedza, umiejętności zawodowe i postawy czynią z pracownika socjalnego profesjonalistę od pomagania. Jest to zawód nazywany „zawodem pogranicza, ponieważ dotyka w rzeczywistości różnych obszarów funkcjonowania społecznego i różnych podsystemów społecznych” (Tamże,s. 93). Stąd realizacja postulatu zintegrowanego spojrzenia na ludzkie potrzeby staje się jedną z podstawowych cech pomocy społecznej.