Układ krążenia

Układ krążenia to zespół narządów rozprowadzających w organizmie składniki odżywcze, oraz biorących udział w wydalaniu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany ma-terii. Składa się z: układu krwionośnego, układu immuno-logicznego, krwi i chłonki (limfy).
Cały układ krwionośny podlegał przemianom ewolucyj-nym. U zwierząt niższych jest otwarty – krew wylewa się do jam ciała. U ryb zbudowany jest tylko z jednego obiegu, na-tomiast począwszy od płazów przez gady i ptaki do ssaków istnieją dwa krwioobiegi - mały (płucny) i duży

Serce jest narządem nadającym ruch krwi, u kręgowców leży po brzusznej stronie ciała, w trakcie ewolucji podlegało licznym przemianom: u ryb serce jest dwudziałowe - zbudo-wane z jednej komory i jednego przedsionka, u płazów wy-stępuje jedna komora i dwa przedsionki, u gadów serce jest również trójdziałowe, ale w komorze pojawia się częściowa przegroda, u ptaków i ssaków serce podzielone jest na cztery części: dwa przedsionki i dwie komory. Czterodziałowa bu-dowa serca uniemożliwia mieszanie się krwi utlenionej z nie-utlenioną i warunkuje utrzymanie stałocieplności. Krew krążą-ca w naczyniach krwionośnych spełnia w organizmie podsta-wową rolę transportową, utrzymuje homeostazę. Dostarcza ona komórkom całego ciała pobrany w płucach tlen. Z prze-wodu pokarmowego przenosi produkty odżywcze, witaminy i składniki mineralne. Usuwa z otoczenia komórek dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. Ponadto przenosi ona do wszystkich komórek hormony i inne czynne substancje. Wpływa także na utrzymanie jednakowej tempe-ratury ciała. Krew jest tkanką płynną mającą wiele cech wspólnych z tkanką łączną. Główną jej masę stanowi sub-stancja międzykomórkowa w postaci osocza oraz elementy komórkowe.

Skład krwi
Osocze stanowi nieco więcej niż połowę całkowitej objętości krwi. Zbudowane jest głównie z wody (90 – 92%) oraz różnego ro-dzaju białek odgrywających, między innymi, rolę przy krzepnięciu krwi.
Elementy komórkowe krwi to erytrocyty (krwinki czerwone), leukocyty (krwinki białe) i trombocyty (płytki krwi):
Elementy komórkowe krwi: A - E - leukocyty, F - płytki krwi, G – erytrocyty człowieka,

Składniki te pozostają w stałym składzie ilościowym. Ilość czerwonych krwinek u człowieka wynosi 4-5 milionów w 1 mm3 krwi, 5-8 tysięcy krwinek białych i około 200 tysięcy krwinek płyt-kowych. Przeważająca liczba krwinek powstaje w szpiku kostnym (krwinki czerwone i część krwinek białych). Niektóre leukocyty powstają w tkance chłonnej śledziony oraz w węzłach chłonnych i w innych narządach chłonnych.

Erytrocyty są to komórki w kształcie okrągłej poduszeczki z wgłębieniem po każdej stronie, otoczone cienką półprzepuszczalną błoną. Mają około 7,2 mikrona (jedna trzynastotysięczna cala) prze-kroju U ssaków (i człowieka) nie posiadają jądra, natomiast u in-nych kręgowców zawierają je. Zrąb białkowy wypełniający erytro-cyt zawiera czerwony barwnik zwany hemoglobiną (Hb), której średnia zawartość w pełnej krwi wynosi około 15%. (Hemoglobina) Jest białkiem złożonym z globiny i hemu. Hem stanowi niebiałkową część hemoglobiny. Jest to czerwony barwnik zawierający żelazo.
Hemoglobina wychwytuje tlen w płucach i przenosi go do każdej komórki organizmu, gdzie zmienia kolor z jaskrawoczerwonego na ciemnoczerwony bądź szkarłatny. Następnie zabiera niepotrzebny dwutlenek węgla i transportuje go do płuc, skąd zostaje usunięty podczas wydechu. Życie czerwonych krwinek trwa około 100 - 120 dni. Jest ich tak wiele, że co sekundę (głównie w śledzionie) zostaje rozłożonych pięć milionów erytrocytów. Zostają rozłożone na czynniki pierwsze, z których część przydaje się do budowy nowych komórek.
Zbyt mała ilość krwinek czerwonych w organizmie może prowadzić do wielu chorób, ogólnie określanych jako anemia. Or-ganizm nie jest w stanie wyprodukować nowych erytrocytów bez odpowiedniej ilości żelaza. Chociaż większość ludzi posiada dosta-teczne zapasy tego pierwiastka, wolny, ale nieprzerywany upływ krwi upływ krwi – na przykład przy wrzodzie żołądka – może wy-wołać anemię. Kobiety są bardziej skłonne do anemii niż mężczyźni – częściowo z powodu bardzo obfitych krwawień miesiączkowych lub w okresie ciąży, kiedy matka dostarcza żelaza rozwijającemu się w jej łonie dziecku.

Leukocyty są większe od krwinek czerwonych i mają cha-rakterystycznych kształtów jądro. Pozbawione są barwników. Od-znaczają się zdolnością ruchu. Rozróżniamy dwa podstawowe ro-dzaje leukocytów: ziarniste (granulocyty), o płatowatym jądrze i ziarnistościach w cytoplazmie, oraz nieziarniste (agranulocyty), o jądrze kulistym i cytoplazmie bez widocznych ziarnistości. Leuko-cyty ziarniste dzielimy na objętnochłonne, zasadochłonne i kwaso-chłonne, a bezziarniste na limfocyty i monocyty. Granulocyty ata-kują napastników takich jak bakterie w ten sposób, że je otaczają i „pożerają”. Są siłami przeznaczonymi do natychmiastowej obrony, zawsze gotowe do działania i zdolne do szybkiego rozmnażania się w razie infekcji lub uszkodzenia ciała. Ich liczba wyraźnie wzrasta w ostrych stanach zapalnych, np. zapalenie wyrostka robaczkowego lub zapalenie płuc. Olbrzymia ich liczba zjawia się w białaczce, be-dącej nowotworową chorobą krwi. U zdrowego człowieka zwięk-szoną liczbę leukocytów stwierdza się np. w ciąży, po ciężkiej pracy fizycznej, a nawet po obfitym posiłku. Bardzo charakterystyczną cechą wszystkich leukocytów jest ich zdolność do samodzielnego poruszania w organizmie ruchem pełzakowatym. Dzięki temu ru-chowi krwinki przenikają przez ściany naczyń włosowatych i wę-drują wśród struktur tkankowych do miejsca zagrożenia. Leukocyty często giną w walce z bakteriami, a ich ciała stanowią główny składnik ropy tworzącej się w miejscu zakażenia. Niszczenie bakte-rii przez leukocyty nazywamy fagocytozą. Jest to proces aktywnego pochłaniania i trawienia bakterii oraz obumarłych lub obcych czą-stek. Organizm także zwalcza zakażenie wytwarzając przeciwciała przeciw toksynom bakteryjnym. Przeciwciała takie produkowane są głównie przez limfocyty.

Trombocyty są fragmentami komórek. Są one różnokszta-łtne i nie mają jądra.
Krzepnięcie krwi zabezpiecza organizm przed jej utratą w ra-zie uszkodzenia naczynia. Uszkodzona ściana naczynia przyciąga płytki krwi, które zlepiają się między sobą i ścianą naczynia, two-rząc w ten sposób czop, który zamyka uszkodzone miejsce. Jedno-cześnie rozpadające się w obrębie naczynia płytki uwalniają ciała hormonalne (serotonina i adrenalina), które obkurczają uszkodzone naczynie, zmniejszając w ten sposób niebezpieczeństwo krwotoku. Z rozpadających się płytek uwalniany jest czynnik enzymatyczny, nazywany trombokinazą, który swoim działaniem doprowadza do przejścia płynnego białka osoczowego, zwanego fibrynogenem, w bardzo gęstą sieć drobniutkich włókienek fibryny. Sieć fibrynowa chwyta wszystkie elementy komórkowe krwi, tworząc gąbczasty skrzep fibrynowy, który trwale zabezpiecza uszkodzone naczynia przed krwotokiem, a organizm przed śmiertelnym niebezpieczeń-stwem wykrwawienia. Podstawową rolę w procesie krzepnięcia od-grywają więc płytki krwi, dlatego też zmniejszenie ich liczby pro-wadzi do zaburzenia krzepnięcia krwi.
Najbardziej znanym zaburzeniem krzepliwości krwi jest he-mofilia, choroba dziedziczna. Chorują na nią wyłącznie mężczyźni, chociaż kobiety mogą być nosicielami i przekazywać ją swoim sy-nom. Hemofilię wywołuje brak jednego z czynników krzepliwości krwi, białko plazmy zwane globuliną antyhemofilową albo czynni-kiem VIII. Najmniejsze skaleczenie może doprowadzić do ciężkie-go w opanowaniu krwotoku, a chorzy często mają krwotoki we-wnętrzne bez wyraźnej przyczyny.

Grupy krwi
Krew każdego człowieka należy do określonej grupy. Podział na grupy odbywa się na podstawie chemicznego składu cienkich ścianek czerwonych krwinek. Wyróżnia się cztery grupy krwi: A, B, AB, O. Ustalenie grupy krwi ma szczególnie istotne znaczenie, jeśli pacjentom potrzebna jest transfuzja krwi. Chociaż niektóre rodzaje krwi można bez skutków negatywnych podawać ludziom, w których żyłach płynie krew innej grupy. W niektórych przypadkach mogą wystąpić niepożądane reakcje. Wtedy własna krew pacjenta uznaje nową za obcą z powodu jej innego składu chemicznego i zaczyna niszczyć czerwone krwinki, jak gdyby były atakującymi bakteriami. Zasady przetaczania krwi ilustruje poniższa tabela:
Grupy krwi: Może być dawcą krwi dla grup: Może być biorcą krwi grup:
0 0, AB, B, A 0
A A, AB 0, A
B B, AB 0, B
AB AB 0, AB, A, B

Przy doborze właściwej krwi trzeba brać także pod uwagę czynnik Rh. 85% populacji ludzkiej posiada tzw. czynnik D w czerwonych krwinkach (Rh dodatnie). Jeśli osoba mający czynnik Rh- otrzyma na drodze transfuzji krew z czynnikiem dodatnim, jej własna krew rozpozna czynnik D jako substancję „obcą” i zacznie produkować przeciwciała w celu zneutralizowania go. Podczas pierwszej trans-fuzji przeciwciała powstają zbyt wolno i nie powodują większych kłopotów, ale dana osoba nabywa trwałą odporność na czynnik D. Przy kolejnej transfuzji krew szybko tworzy przeciwciała, by znisz-czyć obce komórki. Najczęstszym powikłaniem związanym z tym czynnikiem jest konflikt serologiczny między matką a jej płodem. Jeżeli bowiem matka ma czynnik Rh- (ujemny), a płód odziedziczy po ojcu Rh+, to antygen płodu przenika przez łożysko do organizmu matki i doprowadza do wytworzenia w jej organizmie przeciwciał przeciw Rh+, które przenikają do płodu i niszczą jego krwinki. Prowadzi to do tzw. choroby hemolitycznej noworodków o różnym stopniu ciężkości.

Układ krwionośny
Układ krwionośny wszystkich kręgowców jest zamknięty, co oznacza, że krew nie wylewa się do jam ciała, ale krąży w systemie naczyń krwionośnych, zwanych tętnicami i żyłami. Tętnice - naczy-nia o grubych i wytrzymałych ścianach - rozprowadzają krew z ser-ca do tkanek, a żyły mające ściany wiotkie i cienkie, odprowadzają krew z tkanek do serca (istnieją dwa wyjątki: sieć dziwna, czyli tęt-niczo-tętnicza w nerkach i krążenie wrotne, czyli żyła wrotna - żyły wątrobowe w wątrobie).
Siłą napędową całego układu jest serce. Jest ono pompą ssąco-tłoczącą, przepo-mpowującą krew do wszystkich narządów i tkanek, dzięki czemu u-trzymuje cały o-rganizm przy ży-ciu. Jest mięśniem tworzącym dwie pompy. Każda z nich dzieli się na dwa segmenty połączone zastawkami. Głównymi elementami owych pomp są ko-mory: prawa i lewa. Krew niosąca składniki odżywcze i tlen do wszystkich części ciała, a zabierająca stamtąd niepotrzebne produk-ty przemiany materii, przetaczana jest przez ciało za sprawą serca. Najpierw przez płuca, gdzie pobierany jest tlen, a usuwany jest dwutlenek węgla. Stamtąd krew ponownie wraca do serca, przecho-dzi przez lewy przedsionek i lewą komorą do aorty i dalej do mózgu oraz wszystkich pozostałych narządów.
Mały obieg krwi rozpoczyna się w prawej komorze, przecho-dzi przez tętnicę płucną do płuc, a wraca żyłą płucną do lewego przedsionka. W dużym krwioobiegu krew przechodzi z lewej komo-ry aortą, tętnicami, naczyniami włosowatymi do wszystkich tkanek ciała, wraca żyłami do prawego przedsionka. Od serca krew prze-pływa tętnicami, natomiast wraca do niego żyłami.
Serce u dorosłych jest również pompą mięśniową złożoną z czterech części podłączonych do głównych naczyń krwionośnych, transportując krew od i do pozostałych na-rządów ciała. Rytmiczne sku-rcze i rozkurcze wymuszają ruch krwi we właściwych kierun-kach. Przepływ utlenionej krwi odbywa się za pośrednictwem tęt-nic, w żyłach natomiast płynie ku sercu krew 'zużyta', to znaczy pozbawiona tlenu.
Mięsień sercowy przedsionków komór łączy tzw. układ bodź-cotwórczo-przewodzący, który automatycznie powoduje naprze-mienne skurcze przedsionków i komór. Składa się on z węzła zato-kowego, węzła przedsionkowo-komorowego i odchodzącego od niego pęczka Hissa dzielącego się na dwie gałęzie. Te gałęzie dzielą się na gałązki kończące się włóknami Purkyniego w mięśniu komór. Serce położone jest w klatce piersiowej w worku osierdziowym. Jest unaczynione przez dwie tętnice wieńcowe (naczynia wieńco-we), prawą i lewą, odchodzące od aorty tuż ponad zastawką pół-księżycowatą.

Praca serca
Praca serca stanowi cykl następujących po sobie skurczów i rozkurczów przedsionków i komór. W czasie skurczu przedsionków krew z nich przechodzi przez zastawki przedsionkowo-komorowe do pozostających w tym czasie w rozkurczu komór, wypełniając je. Po napełnieniu się komór następuje rozkurcz przedsionków i skurcz komór, na początku którego zostają zamknięte zastawki przedsion-kowo-komorowe. W czasie tego zamknięcia powstaje ton skurczo-wy. W skurczu komór wyróżnia się dwie fazy: skurcz izometryczny, podczas którego wszystkie zastawki są zamknięte, a dochodzi jedy-nie do zwiększenia ciśnienia krwi w komorach, oraz skurcz izoto-niczny, w czasie którego ciśnienie krwi w komorach zwiększone ponad wartość ciśnienia w tętnicach powoduje otwarcie zastawek półksiężycowatych aorty i tętnicy płucnej. Krew zostaje wtedy wy-rzucona do głównych pni tętniczych. Po wyrzuceniu krwi z komór na obwód, następuje rozkurcz komór - zamykają się zastawki pół-księżycowate tętnic i powstaje ton rozkurczowy. Przedsionki i ko-mory są w rozkurczu, a mięsień serca jest niepobudliwy (to okres refrakcji mięśnia sercowego). Po przejściu tego okresu cykl powta-rza się od początku. Cykl serca trwa ok. 0,8s.

Rytm serca
Rytm serca to kolejne, następujące po sobie w równych odstę-pach czasu, skurcze serca, w liczbie ok. 72 na min, objawiające się kolejnymi falami tętna. Rytm i pracę serca reguluje autonomiczny układ nerwowy, ale wpływ mają także ośrodki korowe i podkorowe mózgu. Tony serca to zjawiska akustyczne powstające w sercu w związku z jego skurczami. Ton I, skurczowy, powodowany jest głównie przez gwałtowne napinanie zamykających się w czasie skurczu komór zastawek dwudzielnej i trójdzielnej oraz włókien kurczącego się mięśnia sercowego. Ton II, rozkurczowy, powodo-wany jest drganiami napinających się w czasie rozkurczu komór za-stawek półksiężycowatych tętnicy płucnej i tętnicy głównej.

Choroby serca
Do najczęstszych chorób serca należą:
• ostra lub przewlekła niewydolność serca (której skutkiem może być zawał mięśnia sercowego) na tle: chorób naczy-niowych (choroby wieńcowej, nadciśnienia tętniczego), wad zastawkowych wrodzonych i nabytych (po bakteryjnym, wi-rusowym czy reumatycznym zapaleniu wsierdzia lub mięśnia sercowego),
• kardiomiopatie pierwotne lub wtórne (na podłożu zmian wy-mienionych w punkcie 1),
• zaburzenia rytmu serca (artymie),
• wady serca wrodzone,
• zapalenia mięśnia serowego (bakteryjne – głównie paciorko-wcowe, wirusowe, na tle choroby reumatycznej).

Ciśnienie krwi
Ciśnienie krwi to siła, z jaką krew prze na ściany naczyń krwionośnych. Ciśnienie to jest różne w tętnicach, żyłach i naczyniach włosowatych. Ciśnienie krwi w tętnicach nie jest stałe co do wartości, lecz zmienia się w zależności od skurczu i rozkur-czu serca, dlatego też wyróżniamy ciśnienie skurczowe i rozkur-czowe. Najwyższe ciśnienie panuje w dużych tętnicach, w pobliżu serca, które jest głównym motorem tłoczącym krew i wytwarzają-cym ciśnienie. W miarę przepływu krwi przez tętnice ciśnienie spa-da, w naczyniach włosowatych jest ono już stosunkowo niskie, w żyłach jest bardzo niskie zaś w prawym przedsionku serca wynosi ok. zera. Ciśnienie krwi w tętnicy ramiennej mierzone metodą po-średnią u człowieka wynosi: skurczowe -- 16,0 kPa (120 mm Hg), rozkurczowe - 10,7 kPa (80 mm Hg). Ciśnienie krwi zwiększa się podczas prasy fizycznej i pobudzenia emocjonalnego. Oznacza się je za pomocą sfigmomanometru wg metody Riva-Rocciego (symbol RR). Przedramię opasuje się mankietem z gumowego woreczka po-krytego płótnem - napełniając go wdmuchiwanym pompką powie-trzem, aż do zupełnego zniknięcia tętna w tętnicy łokciowej. W zgięcie łokciowe wstawia się słuchawkę stetoskopu i stopniowo wypuszczając powietrze z mankietu, nasłuchuje się pojawienia się tonów, odczytując w tym momencie wysokość położenia menisku słupka rtęci w manometrze rtęciowym lub wskazówki w manome-trze sprężynowym. Moment ten odpowiada ciśnieniu skurczowemu. Wypuszczając dalej powietrze, wysłuchuje się zniknięcia tonów - wyraz całkowicie swobodnego przepływu krwi przez naczynia. W tym momencie odczytuje się na manometrze ciśnienie rozkurczowe.

Krew bez chwili przerwy wykonuje swoje zadania. Dzięki rozbudowanemu systemowi naczyń krwionośnych dociera do najodleglejszych zkamarków organizmu. Średnich rozmiarów człowiek ma pięć litrów krwi, która w najlepszym razie zawiera litr tlenu. Wystarcza go na przeżycie nie więcej niż czterech minut w czasie spoczynku. Ciągle w ruchu. Tuż po dotarciu na miejsce przeznaczenia musi kontynuować podróż po świerze „dostawy”. Zdrowie każdego narządu wewnętrznego uwarun-kowane jest prawidłowym krążeniem, a więc zależy zarówno od skuteczności funkcjonowania mięśnia sercowego, jak i ła-twości przepływu krwi przez tętnice. Kondycja układu krążenia zależy od tego, na ile naczynia Krwionośne są wolne od roz-maitych przeszkód, np.: złogów tłuszczu lub skrzepów krwi. Ważne też, aby ciśnienie krążącej krwi nie przekraczało pew-nych wartości. Wysokie ciśnienie krwi - nadciśnienie może uszkodzić naczynia krwionośne lub zwiększyć ryzyko ich za-blokowania. Objawy niewydolności krążenia zależą od dotknię-tego nią narządu lub obszaru. Choroba serca może pociągać za sobą ból w klatce piersiowej, palpitacje lub duszności; nie-dostateczne krążenie mózgowe może powodować omdlenia, zawroty głowy roztargnienie (zaburzenia orientacji), niewłaści-we krążenie w kończynach powoduje obrzęki i bóle.

Serce jest wspaniałym narzędziem, ale też bardzo delikat-nym i wymagającym dbałości o nie. Bez serca nie ma w ogóle życia ludzkiego, a upośledzenie jego pracy odbija się na całym organizmie i na jakości naszego życia. Chrońmy, więc je już od urodzenia, a może nawet już od chwili powstania życia ludz-kiego. Bowiem to my, naszym niewłaściwym stylem życia, do-prowadzimy do jego 'ruiny’.

Cała praca wraz z rysunkami w załączniku