Udowodnij lub odrzuć tezę: „Bez wojen Perskich nie byłoby ateńskiej demokracji”

W mojej pracy mam zamiar udowodnić, że wojny perskie były jednym z wielu czynników kształtujących demokrację na terenach Attyki nad Morzem Egejskim.
Państwa-miasta były charakterystyczne dla tworzącej się Grecji. Proces jej kształtowania rozpoczął się około X w p.n.e. . Z czasem z niewielkich osad zaczęły powstawać prężne ośrodki, których znaczenie ciągle wzrastało. Najbardziej znane do dziś są Ateny, Korynt, Sparta, Argos czy Milet, które „wydały na świat” najstarszych filozofów czy wspaniałe zabytki architektoniczne.
Pierwsze polis zaczęły powstawać w Azji Mniejszej, gdzie tworzyli je przedstawiciele różnych plemion. Jednym z najważniejszych elementów takiego współżycia była coraz wydajniejsza ochrona przed najazdami wrogiej ludności. I tak z małych wspólnot rolniczych skupiających rzemieślników i zapewniających bezpieczeństwo wytworzyły się warstwy społeczne i zawiązała rywalizacja polityczna, która skupiła się w najprężniejszych ośrodkach. Wartym podkreślenia jest fakt, że małe państwa - miasta już wtedy były autonomiczne i prowadziły politykę zagraniczną. Już pierwsze polis były samowystarczalne – swoboda mieszkańca była ograniczona tylko do murów miasta, za nimi kończył się jego „horyzont”. Sądzę że ówczesne próby zmian ustroju mogły spotkać się z silnym oporem, gdyż polijczycy urodzeni i wychowani w takim ustroju, żyjąc w dostatecznych warunkach stawali się zatwardziałymi konserwatystami.
W czasie kształtowania aparatu państwowego – na początku dziejów Grecji – potrzeba zmuszała mieszkańców do kooperacji (wspólnej pracy na polach, handlu, zabaw czy ucztowania), co zwiększało spójność i integrację przyszłego narodu.
Współczesne informacje na temat Aten z okresu mykeńskiego są nader skromne. Wiadomo jest, że w tamtych latach były one jednym z państw podległych Mykenom. W okresach najazdów Dorów władzę sprawował jeden król (wódz plemienia), którego władza (według „Ustroju politycznego Aten” Arystotelesa) została stopniowo ograniczona – najpierw do dziesięciu lat, później do jednego roku.
Bardzo ważnym wydarzeniem w ich dziejach było zespolenie Attyki składającej się dotychczas z małych gmin w jeden organizm. Temu procesowi Grecy nadali miano synoikismos (dosłownie : jednoczenie się domostw) i na jego drodze Ateny zostały głównym państwem – miastem - polis, mieszkańcy tego obszaru stali się Ateńczykami. Attyka stała się tylko obszarem geograficznym.
Około X wieku przed naszą erą arystokracja Aten (eupatrydaci) rozdzieliła funkcje króla na archontów. Jako symbol pozostał basileus (pełnił on jedynie zadania kultowe), polemarchos posiadał władzę wojskową (zarządzał armią), eponimos (którego nazwiskiem oznaczano rok) wykonywał zadania związane z administracją. Na przełomie VIII i VII wieku liczbę archontów rozszerzono o sześciu sędziów (tesmotetów) nazywając tworzony rząd Kolegium (później dodano jeszcze sekretarza). Obok niego istniał Areopag – zbierający się na wzgórzu Aresa, w skład którego wchodzili byli archonci, uchodzący za ostoję arystokracji.
Wraz z początkiem zorganizowanego państwa i końcem „Ciemnych Wieków” Atenami zarządzały rody posiadające liczne majątki : Alkemenoidzi i Eteobutadzi, ludzie bogaci i wykształceni. Pozostałe grupy społeczne tworzyli rzemieślnicy (demiurgoi), a również, najliczniejsi, drobni chłopi (georgoi). Stosunki między ostatnimi a arystokracją pogarszały się wraz ze wznowieniem kontaktów handlowych i postępującym rynkiem zbytu. Klimat grecki najbardziej sprzyjał hodowli drzew oliwnych i winnej latorośli, którą prowadzono na dużą skalę. Wyższe warstwy społeczne widziały profity płynące z produkcji i stopniowo zaczęły wykupywać ziemie, a później zagarniać je chłopom.
Niewolnictwo w tamtych latach nie było jeszcze tak popularne, a arystokraci potrzebowali taniej siły roboczej i zaczęli uzależniać od siebie chłopów. W wyniku coraz większego zadłużenia (uwarunkowanego np. nieurodzajem czy zbyt dużą ilością opadów, czynnikami przyczyniającymi się do niewielkich plonów) wytworzyła się warstwa społeczna nie posiadająca praktycznie żadnych praw. Natomiast gdy długi przekraczały wartość ziemi chłopa wierzyciel zagarniał ziemię lub sprzedawał dłużnika za granicę (chłop nie mógł być niewolnikiem w swoim własnym kraju). Wielu stawało się także wyrobnikami na ziemi pana, będąc im całkowicie oddanym i oddając pięć szóstych rocznego plonu. Ustawodawstwo Aten chroniło tylko najbogatszych, ogół nie należący do bogatych rodów (demos) nie posiadał żadnych praw, co było wykorzystywane przez arystokrację tak, że posiadła większość ziem w państwie.
Bezwzględna polityka powodowała wzrost niezadowolenia wykorzystywanych chłopów. Ten czynnik wewnętrzny oraz wpływ stosunków panujących w sąsiedztwie zachęciły arystokratę Kylona do narzucenia się na tyrana i zbrojnego przejęcia władzy. Jego zwolennicy opanowali Akropol, jednak dzięki chłopom pod władzą możnych zostali zmuszeni do poddania. Pełniący wówczas władzę archont – Megakles dopuścił się złamania prawa pozwalającego odejść stronnikom tyrana w pokoju i wymordował ich. Konsekwencją tej zbrodni było wygnanie jego wraz z całym rodem. Zamach ten był przyczyną dla której chłopi zaczęli bardziej uciskać na arystokrację (dzięki nim przecież obalony został wróg państwa). Lud długo naciskał możnych, którzy w końcu wyrazili zgodę (być może obawiając się kolejnego zamachu) na spisanie praw.
Tego zadania podjął się w 621 roku p.n.e. archont Drakon. Uregulował on podstawowe prawa zwyczajowe, jednak jego współcześni nazywali je „pisanymi krwią” (Plutarch pisał o nich jako o „okrutnych prawach”). Ten zwrot przetrwał i funkcjonuje w języku polskim do dziś jako frazeologizm (prawa drakońskie czyli okrutne i surowe prawa). Wartym zauważenia jest fakt, że objęły one swym zasięgiem ludzi nie należących do rodów (postępował rozkład wspólnoty rodowej), i że nie wnosiły jednak niczego nowego w sprawie chłopów których położenie nie uległo nawet najmniejszej poprawie.
W 594 roku p.n.e. na urząd archonta został wybrany Solon – zubożały arystokrata, który dorobił się na handlu, po części poeta (do dziś zachowała się jego elegia „Na Salaminę”, która rzekomo odegrała ważną rolę w bitwie o posiadanie tej wyspy). Solon dokonał reformy ustroju Aten. Ograniczył wpływy arystokracji dzieląc posiadających majątki na 4 klasy (według dochodów i posiadanego majątku) : pentakosiomedimnoi (tj. uzyskujących rocznie ponad 500 miar zboża), hippeis (300-500 miar zboża), zeugitai (mający zaprzęg wołów, 200-300 miar) i thetes (wyrobnicy). Członkowie dwóch pierwszych grup mogli kandydować na stanowiska archontów, musieli także zachowywać stałą gotowość bojową (ich obowiązkiem była służba konna), pozostali nie piastowali żadnych urzędów, jednak w razie wojny zobowiązani byli służyć jako wojownicy piesi lub galernicy. Wprowadzono także sąd przysięgłych.
Ważnym krokiem Solona było „strząśnięcie długów” – nadanie wolność zadłużonym chłopom (seisachteia) i darowanie długów zaciągniętych pod zastaw ziemi (hypotheke). Wprowadzono także zakaz zastawiania ziemi i własnej osoby.
Mówi się, że Solon stworzył podstawy ustroju timokratycznego - takiego gdzie władzę sprawują posiadający, mający udział we władzy zgodny z majątkiem i dochodami.
Jego reformy stały się fundamentem przyszłej demokracji, a także umocniły państwo gospodarczo ( wprowadzono zakaz wywożenia zboża z Attyki, która zaczynała odczuwać jego brak). Podstawową instytucją polityczną stało się zgromadzenie narodowe (ekklesia), które wybierało archontó, skarbnika z pierwszej klasy i Radę Czterystu (odpowiadającą czterem fylom) z trzech górnych klas, a udział mogli brać w nim także teci.
Co ważne - prawa te zostały spisane (na kamiennych tablicach) i odtąd każdy obywatel mógł mieć do nich wgląd, a także wnieść oskarżenie, że nie są one przestrzegane.
Ogólnie można powiedzieć, ze reformy miały na celu emancypację jednostki i zerwanie jej zależności od rodu, a także rozwój gospodarczy państwa.
Zmiany te nie przyniosły jednak upragnionej stabilizacji w państwie, powstały nowe napięcia, społeczeństwo podzieliło się na obozy. Arystokracja ziemska zwana pediakoi dążyła do obalenia reform Solona, średnio zamożni chłopi, rzemieślnicy i rybacy pod wodzą Alkmeonidów byli za ich utrzymaniem. Najbardziej skrajny program reprezentowali górale, diakrioi, którzy domagali się podziału ziemi. Ateny stały się areną ostrych walk wewnętrznych. Rozbicie to wykorzystał przywódca skrajnego obozu Pizystrat, by narzucić się na tyrana. Podobno miał on upozorować napad na siebie, czym skłonił lud do pozwolenia na zwerbowanie przez siebie oddziału najemników. Z jego pomocą udało mu się zagarnąć Akropol, i choć został z miasta wygnany przez Alkmeonidów, wrócił z większymi siłami i ponownie objął władzę.
Za jego rządów nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny Aten. Państwo zaczęło sprzyjać chłopstwu a ograniczać rolę arystokracji. Powstała straż przyboczna panującego, a reformy Solona pozostały aktualne. Pizystrat rozdzielił ziemię między chłopów kosztem arystokracji, którą zresztą częściowo wydalił z Attyki. Reforma ta miała wielkie znaczenie dla przyszłej demokracji ateńskiej, bowiem sprzyjała wytworzeniu się silnego ugrupowania średnio zamożnych chłopów, którzy przez następne wieki odgrywali kluczową rolę (np. w bitwie pod Maratonem). Równocześnie jednak, musząc opłacać wydatki na wojsko i dwór, Pizystrat wprowadził podatki, wynoszące dwudziestą część plonów. Ten system był uciążliwy dla chłopów, rzadko posiadających większa ilość pieniędzy. By nie dopuścić do napływu chłopstwa do miasta, gdzie mogliby spowodować zamach, wprowadził instytucję sędziów objazdowych, którzy wydawali na miejscu wyroki.
Po śmierci Pizystrata, któremu Grecy zawdzięczają panatenaje i dionizje władzę objęli jego synowie Hippiasz i Hipparch. W 514 roku p.n.e. Hipparch został zapordowany z pobudek osobistych przez „tyranobójców” Harmidiosa i Aristogejtona.
Tyrania została obalona z pomocą przepowiedni wyroczni delfickiej i oddziałów spartańskich przez Alkmeonidę – Klejstenesa, który został archontem w 508/507 roku p.n.e.. Przeprowadził on reformy, których celem było złamanie monopolu wspólnot rodowych i obalenie ich wpływu na życie polityczne Aten. Klejstenes, choć sam wywodził się z arystokracji zdecydowanie zerwał z jej obozem i, w przeciwieństwie do Solona, stanął zdecydowanie po stronie ludu. Przewaga arystokracji nad ludem w znacznej mierze wywodziła się ze starej organizacji rodowej jako podstawowej w ustroju państwowym. Postanowił więc znieść ja jako czynnik polityczny i pozostawić jej tylko funkcje kultowe. Zresztą, organizacja rodowa wywodziła się bezpośrednio ze wspólnoty plemiennej i w żaden sposób nie odpowiadała aktualnym wymogom.
Reformator w miejsce dotychczasowego podziału na plemiona (fyle), bractwa (fratrie) i rody (gene) wprowadził podział terytorialny, dzieląc Attykę na dziesięć jednostek, które określił za pomocą starej nazwy fyli. Całą Attyka podzielono na trzy części (wybrzeże, miasto i środek kraju), te zaś na dziesięć trójek (które mogły istnieć już przed Klejstenesem). Z tych trzydziestu trójek wyłoniono trzy trójki, każą leżącą w innej części kraju, i z nich utworzono jedną fylę terytorialną. W obrębie fyli podstawową jednostką były nowo utworzone gminy, demy. Ten system, choć narzucony, miał odegrać znaczą rolę w osłabieniu wpływu arystokracji, bowiem w jednym kręgu wyborczym mieli się odtąd spotykać ludzie z trzech różnych części kraju, a tym samym z różnych rodów.
Konsekwencją takiego podziału terytorium było utworzenie Rady liczącej 500 członków, po 50 z każdej fyli terytorialnej, oraz urzędu dziesięciu strategów, dowódców kontyngentów wojskowych nowych fyl, których obecność ograniczała działalność arystokratycznego dowódcy, polemarchosa.
Klejstenesowi przypisuje się również wprowadzenie sądu skorupkowego, na którym obywatele decydowali, głosując za pomocą skorupek, czy któryś z polityków nie zagraża ustrojowi, przede wszystkim przez dążenie do tyranii. Osoba, której nazwisko najczęściej występowało na skorupkach musiała opuścić Ateny na 10 lat, nie tracąc jednak ani obywatelstwa, ani majątku. W wyniku tych reform arystokracja została tak osłabiona, że wprowadzenie ustroju demokratycznego było tylko kwestią czasu.
Klejstenes przeprowadził reformę systemu nazwisk, nazwisko obywatela miało składać się z jego imienia oraz nazwy gminy, z której pochodził, w miejsce imienia ojca. Teraz nastąpiło zatarcie różnic społecznych i wyrównanie obywateli - dotychczas tylko arystokraci mogli chwalić się pochodzeniem od znakomitego ojca czy przodka.
Cofając się w przeszłość - czasie rządów Pizystrata Persowie podbili Greków zamieszkujących Jonię, Karię i Licję i wybrzeże Azji Mniejszej. W czasie gdy Klejstenes reformował państwo w siłę rosła Persja, która za panowania Dariusza I została uporządkowana i podzielona na Satrapie.
Być może Ateński archont odczuwał już zagrożenie perskie dlatego odważył się na tak liczne i diametralne zmiany, co było by w tym przypadku uzasadnione – sądzę, że Atenom była potrzebna organizacja i załamanie hierarchii arystokratycznej dla spojenia całego narodu i państwa. Przemawia to za tezą wymienioną we wstępie, jednak równie dobrze można ją wytłumaczyć po prostu potrzebą zmian ze względu na niewygodę nad rządami i licznymi naciskami chłopów, a także stopniowym rozszczepianiem społeczeństwa na kontrastujące warstwy społeczne.
Podbici Grecy nazywali Persów barbarzyńcami i złodziejami, gdyż musieli płacić im podatki, stosunki grecko – perskie zaostrzały się także przez poparcie tyranów co złożyło się na przyczynę powstania w Milecie w 499 roku p.n.e.. Po jego stłumieniu Persowie kontynuowali dalszą ekspansję sięgając m. in. Na Cypr (zdobyty w 497 roku p.n.e.), czy podbijając Trację i Macedonię.
W dobie wojen perskich sytuacja Aten była bardzo poważna. Człowiekiem, który zdawał sobie sprawę z powstałej, trudnej wówczas sytuacji międzynarodowej był Temistokles. W 493 roku p.n.e. wystąpił z projektem budowy floty, która miałaby odegrać znaczną rolę w zbliżającym się konflikcie Ateńsko – Perskim. Tego planu jednak nie dopuścili do realizacji oligarchowie.
W 490 roku p.n.e. miał miejsce pierwszy najazd perski (z udziałem obalonego tyrana Hippiasza). We wrześniu doszło do bitwy pod Maratonem, zakończonej słynnym zwycięstwem, tak opiewanym przez Herodota (według którego Miltiades rozgromił dużo liczniejszą armię perską), gdzie bez pomocy Spartańczyków przy użyciu falangi zwyciężyli Ateńczycy. Dla całego narodu ateńskiego miało to olbrzymie znaczenie – była to pierwsza zadana Persom klęska, a także wielki sukces (dla Persów ta porażka nie miała zbyt dużego znaczenia – posiadali w końcu olbrzymie Imperium, a Attyka była jego krańcem). Bez wątpienia ta porażka uczyniła Ateny głównym protektorem Hellady i otworzyła im drogę do budowania własnej potęgi.
Po tym sukcesie Temistokles (którego popierał prosty lud) zaproponował szeroko zakrojony program reform. Należał on do stronnictwa o tendencjach demokratycznych, sprzeciwiającego się zachowawczemu ugrupowaniu pod wodzą Arystydesa (reprezentującego interesy ziemian). Wykorzystując niezadowolenie mas, Temistokles za pomocą sądu skorupkowego w latach 487 – 482 usunął z kraju swoich przeciwników politycznych, z Arystydesem na czele. Dowodem postępującej demokratyzacji Aten było prawo, na którego mocy archontat miał być losowany i obsadzany wcześniej wybranymi kandydatami, tak jak wszystkie inne funkcje. Jedynym wyjątkiem od tej reguły byli stratedzy i urzędnicy skarbowi, w dalszym ciągu wybierani. Odtąd archonci i Areopag zaczęli tracić znaczenie na rzecz zgromadzenia ludowego. Przygotowawszy sobie teren Temistokles wystąpił z planem budowy silnej floty ateńskiej, której powstanie uważał za nakaz chwili, widząc ponownie zbliżające się niebezpieczeństwo ze strony Persji. Flota miała nie tylko silnie polepszyć obronność państwa, ale stać się ważną częścią transportu handlowego.
Realizacja projektu Temistoklesa utrudniona była sprawami natury czysto finansowej – skarb ateński nie dysponował potrzebnymi funduszami, bowiem zgodnie z dawnym zwyczajem nadwyżki dochodów płynących z kopalń srebra w górach Laurion były rozdzielane między obywateli. Dzięki umiejętnemu zastosowaniu propagandy przez Temistoklesa lud zgodził się na użycie tych nadwyżek do budowy 200 trójrzędowców i obsadzenia na nich prawie 40 tys. ludzi. Ateny dokonały tego przedsięwzięcia w zaskakująco krótkim czasie (półtora roku), co daje najlepszy dowód wysokiego rozwoju rzemieślniczego państwa.
Rzekomo w momencie największego zagrożenia ze strony Perskiej zwrócono się do wyroczni w Delfach, która nakazała chronić się za „drewnianymi murami” Temistokles, wskazał właśnie okręty, zza których drewnianych burt Ateńczycy mieli atakować wroga.
Po pamiętnej klęsce pod Termopilami (gdzie klęskę ponieśli Spartanie, reszta wojsk greckich zdążyła się wycofać), u wybrzeży Salaminy miała miejsce kolejna zwycięska bitwa (morska), gdzie około 300 okrętów greckich zwyciężyło liczniejszych Persów. Po tej porażce reszta floty wycofała się do Azji Mniejszej. Propozycje ugody z Persami zostały odrzucone przez Temistoklesa i kolejnym zwycięstwem Ateńczyków (pod Platejami) zakończono spory z Persami.
W 478-477 roku p.n.e. Ateński Związek Morski – mający na początku na celu dalszą obronę przed zagrożeniem perskim. Był to sojusz, którego celem było gromadzenie środków na budowę okrętów. Siedziba i skarb mieściły się na wyspie Delos. Władzę miały sprawować na równych prawach Ateny i Zgromadzenie Sprzymierzonych. Arystydes („sprawiedliwy”) wyznaczył 460 talentów jako ogólną sumę danin płaconych przez wszystkie miasta.
W 470 roku p.n.e. Temistokles został wygnany z Aten w wyniku ostracyzmu – wykazał się niewątpliwą dalekowzrocznością – przewidywał przyszły konflikt z konkurentem Aten – Spartą. Prognozy te nie zostały zaakceptowane przez ogół społeczeństwa (, umarł jako podległy Persji władca Magnezji nad Meandrem) Wojnę przeciw Persji kontynuował Kimon – syn Miltiadesa, stojący na czele Związku Morskiego, który doprowadził do zmniejszenia potęgi Persji (m.in. zwycięska bitwa u ujścia Eurymedontu).
Po wydaleniu Temistoklesa zmieniła się sytuacja polityczna, obóz demokratyczny zyskał nowych przywódców, Efialtesa i Peryklesa, którzy w tym momencie zdecydowali się na atak wymierzony przeciw arystokracji. Efialtes wystąpił przeciw wielu arystokratom, oskarżając ich o nadużycia i wikłając w procesy. Osłabiwszy w ten sposób obóz arystokracji na zgromadzeniu ludowym przeforsował uchwałę odbierającą Areopagowi jego dotychczasowe uprawnienia administracyjne i kontrolne, zwłaszcza nad działalnością urzędników, i przenosząc je na inne organy władzy w Atenach, a przede wszystkim na Zgromadzenie Ludowe. Areopagowi zostawił jedynie funkcję sądzenia w sprawach karnych. Obalenie Areopagu było konieczne na drodze dalszej demokratyzacji ustroju, która postępowała do przodu. Wkrótce po tym Efialtes zginął w zamachu, a jego miejsce zajął Perykles (rozpoczął się bardzo ważny dla ateńskiej demokracji trzydziestoletni okres peryklesowy).
Celem Peryklesa stało się ugruntowanie władzy ludu. Była to demokracja właściwa dla starożytności, czyli przyznająca pełnię praw obywatelskim tylko wolnym mieszkańcom kraju. Nie mieli ich mieszkający w Atenach obcokrajowcy oraz niewolnicy. Głównymi organami władzy stały się : Rada (bule) złożona z 500 członków, Zgromadzenie Ludowe (ekklesia) oraz rządy przysięgłych (heliaia).
Należy wziąć pod uwagę to, że starożytna Grecja nie znała systemu reprezentatywnego, dlatego nad wielotysięcznym zespołem ludzi stojących rzekomo u władzy panować musiała jednostka, odpowiedzialna za całość polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Był to tak zwany demagog, przywódca ludu. Oficjalnie Perykles pełnił funkcję stratega, ale z biegiem lat wysunął się na pierwsze miejsce w kolegium strategów uzyskując głos decydujący. Od czasu usunięcia z kraju sądem skorupkowym Tukidydesa, Perykles za każdym razem wybierany był strategiem przez następne piętnaście lat, co według niektórych badaczy oznacza że w Atenach panowała nie tyle demokracja, co jednowładztwo. Zarówno w polityce zewnętrznej jak i zagranicznej w pewnym stopniu Perykles kontynuował politykę Temistoklesa, co sprowadziło na niego nienawiść obozu arystokracji.
Wraz z obaleniem Areopagu otworzyły się drzwi do rozwoju nowych organów demokratycznych, choć ustanowionych już przez Solona, do dopiero w V w. uzyskujących właściwe znaczenie. Cechą demokracji był bezpośredni udział obywatela w zarządzaniu państwem, w organach sądowniczych i administracyjnych. Niewielki obszar państwa i mała liczba obywateli sprzyjała funkcjonowaniu takiego ustroju. W miarę z rozrastaniem się państwa zwiększano liczbę urzędów i urzędników. Znacznie ułatwiło realizacje takiego ustroju wprowadzenie płatności urzędów. Dotychczas były one bezpłatne, co było przeżytkiem z czasów arystokracji – mogła ona sobie pozwolić na piastowanie urzędów honorowo. W takich warunkach od rządów odsunięta była ogromna część społeczeństwa, złożona głównie z biedoty i wyrobników do pracy najemnej. Najpierw ustanowiono wynagrodzenie w wysokości dwóch oboli za pełnienie funkcji urzędowych, a następnie zwrot kosztów za udział w przedstawieniu dramatycznym. Kwota dwóch oboli pozwalała na pokrycie bieżących wydatków, tak, że pozwoliła nawet najuboższym na uczestniczenie w rządach. Świadczyło to także o zasobności ateńskiego skarbca, choć w późniejszym czasie utrzymywanie około 20 tys. osób obróciło się przeciwko państwu.
Drugim krokiem w demokratyzacji Aten było nadanie przez Peryklesa praw trzeciej klasie solońskiej, tzw. zeguitom. Mogli przystępować do najwyższych urzędów, łącznie z archontatem. Jednak w działalności ustawodawczej tego czasu daje się tez zauważyć czynniki ujemne, np. prawo z 451 roku p.n.e. , wprowadzone pod naciskiem ludu, który nie chciał się zbytnio dzielić swoimi przywilejami. Od tego czasu obywatelami Aten byli tylko ci, którzy mieli Ateńczyków za rodziców. Ta ustawa powstrzymała napływ do Aten Greków z innych miast, którzy dotychczas chętnie się tu osiedlali, a ponadto zmusiła Peryklesa do ubiegania się o obywatelstwo na drodze wyjątku dla swoich dzieci, urodzonych w Aspazji w Milecie.
Dzięki unikalnemu ustrojowi Aten w sprawowaniu władzy brało udział około 150 tys. osób, tak mężczyzn i kobiet jak starców i dzieci. Obok pełnoprawnych obywateli odrębna grupę tworzyli mejtokowie, czyli przybysze z różnych miast Grecji. Płacili pewną daninę i byli zobowiązanie do służby wojskowej, bez ograniczeń mogli zajmować się handlem, rzemiosłem, bankierstwem, ale nie wolno im było posiadać ziemi. W efekcie z upływem czasu w ich rękach skupił się obrót pieniędzmi i handel. W Atenach istniała również znaczna grupa niewolników, mających wielkie znaczenie w życiu gospodarczym Grecji. Byli oni główną siła produkcyjną zwłaszcza w Atenach i innych ważnych ośrodkach miejskich. Byli oni pozbawieni jakichkolwiek praw.
Podsumowując – droga Ewolucji Aten posiadała wiele etapów, jako jeden z nich można uznać wojnę perską. Jednak myślę, że zbyt dalekim jest stwierdzenie, że „bez wojen perskich nie było by demokracji”. Demokracja nie wynikła z wojen – tylko z potrzeby ludzi na zaprowadzenie porządku w państwie i zadowolenie większej liczby obywateli ( nie tylko chłopów czy arystokracji), co stało się wraz z zapewnieniem im możliwości głosowania i decydowania o losach państwa.