Polityka monetarna
POPYT I PODAŻ NA PIENIĄDZPieniądz – powszechny ekwiwalent wartości, czyli specyficzny towar w zamian, za który można nabyć pozostałe towary
Funkcje pieniądza:
1) Miernika wartości – w tej funkcji pieniądz sprowadza wartość towarów i usług do wspólnego mianownika i wyraża je w cenie. Pieniądz w tej funkcji jest jednostką obrachunkową i pełni ją idealnie i wyobrażalnie. O wartości pieniądza papierowego świadczy jego siła nabywcza. Pieniądz papierowy dobrze spełnia tę funkcję pod warunkiem, że siła nabywcza nie ulega częstym zmianom.
2) Środka cyrkulacji – w tej funkcji pieniądz występuje realnie, czyli za dany towar lub usługę nabywca przekazuje sprzedawcą odpowiednią ilość pieniędzy. Zapłata może nastąpić w postaci pieniądza gotówkowego lub gotówkowego tzw. pieniądz żyrowy (czek, przelew)
3) Środka płatniczego – w funkcji tej pieniądz występuje realnie. W początkowej fazie istnienia wygląda jak funkcja cyrkulacji dopiero później wraz z pojawieniem się kredytu towarowego, a potem pieniądza kredytowego i weksla
4) Środka tezauryzacji (gromadzenia rezerw wartości) – w funkcji tej pieniądz występuje realnie. Jeśli pieniądz dobrze spełnia funkcję środka cyrkulacji i środka płatniczego to dobrze będzie spełniał funkcję gromadzenia rezerw wartości
5) Pieniądz światowy – pieniądz spełnia te wszystkie cztery funkcje, ale w skali międzynarodowej
Funkcje współczesnego pieniądza:
1) Pieniądz jako środek wyrażania wartości innych dóbr ekonomicznych – polega na określeniu ich cen w sposób jednoimienny, czyli absolutny w ustalonych przez państwo jednostkach pieniężnych. Współczesny pieniądz jest powszechnym pieniądzem fiducjarnym co oznacza, że jest on oparty na powszechnym zaufaniu do najwyższej władzy państwowej, która swoimi decyzjami wprowadza na danym terenie określoną jednostkę pieniężną jako prawny środek płatniczy.
2) Środka wymienno-płatniczego – stanowi połączenie funkcji cyrkulacji i środka płatniczego. Podział tej funkcji sprowadza się do wyodrębnienia pozornie rzeczywistej wymiany towaru na pieniądz i odwrotnie oraz do wymiany o odroczonym terminie płatności. Tymczasem sprzedaż gotówkowa ma charakter pozornie rzeczywistej wymiany, ponieważ zgodnie z obowiązującymi normami prawa cywilnego każdy akt sprzedaży jest umową rodzącą zobowiązania.
3) Środka oszczędnościowo-kapitałowego – polega na gromadzeniu i przechowywaniu w pieniądzu wartości ekonomicznych (oszczędzanie) oraz na wykorzystaniu pieniędzy w sposób przynoszący dochód (inwestowanie lub zaangażowanie kapitałowe).
4) Środka stymulacyjnego – polega na wykorzystaniu pieniądza w charakterze środka oddziaływania na procesy społeczno-gospodarcze. Na tę funkcję składają się:
wyznaczenie celu działania
ustalenie sposobu działania
określenie zaangażowania stron
Podstawowe prawa rządzące pieniądzem
1) Prawo ilości pieniądza potrzebnego do obiegu – jest powszechne, występuje we wszystkich systemach pieniężnych. Mówi, że o ilości pieniądza potrzebnego do obiegu decydują te funkcje, w których pieniądz występuje realnie (cyrkulacji, środka płatniczego, gromadzenia rezerw wartości). W każdej tej funkcji należy określić zapotrzebowanie na pieniądz
I – ilość pieniądza potrzebnego do obiegu
T – suma cen towarów i usług przeznaczonych na sprzedaż
K – wartość transakcji kredytowych
B – wartość transakcji kompensacyjnych
Z – spłata zobowiązań w danym okresie
S – średnia szybkość obiegu pieniądza
2) Prawo Greshema-Kopernika – pieniądz gorszy wypiera z obiegu pieniądz lepszy.
gdy obok pieniądza papierowego prawnym środkiem płatniczym jest też pieniądz kruszcowy (jest wypierany z obiegu)
wartość materiału pieniężnego monet zdawkowych przewyższa nominał
3) Prawo powrotnego strumienia pieniądza – strumień pieniądza, który wchodzi do obiegu w postaci udzielonego kredytu. Powinien się on równać strumieniowi wracającemu do jego emitenta.
Popyt na pieniądz – jest to pożądany przez prywatne podmioty niebankowe, czyli gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa stan ich zasobów kasowych. Zakłada się, że podmioty oprócz innych aktywów to jest różnego rodzaju papierów wartościowych czy też kapitału w postaci rzeczowej chcą posiadać określony zasób pieniądza. Podstawą pomiaru tego zasobu może być jego wielkość nominalna lub realna w zależności czy podmioty uwzględniają siłę nabywczą decydując się na przechowywanie swoich zasobów czy też nie.
Teorie dotyczące popytu na pieniądz:
1) Klasyczna wersja teorii ilościowej pieniądza – głównym zwolennikiem jest Fisher. W teorii tej należy rozróżnić dwa podejścia:
a) Oparte na szybkości obiegu pieniądza – podstawa tej teorii jest równanie wymiany
M – ilość pieniądza
v – szybkość obiegu
P – poziom cen
y – dochód realny będący wolumenem transakcji
Równanie to jest zawsze prawdziwe ponieważ ma charakter tautologii. Całkowity wolumen transakcji w gospodarce w danym okresie może być mierzony po stronie towarowej jako iloczyn sumy dóbr będących przedmiotem obrotu i uzyskanej średniej ceny. Po stronie pieniężnej jest to iloczyn całkowitego zasobu pieniądza i częstości z jaką jednostka pieniężna jest średnio w czasie danego okresu użyta. Równanie wymiany niczego nie wyjaśni i nie prognozuje, natomiast zwolennicy teorii uważają, że dzięki temu równaniu można dokonać najsensowniejszej klasyfikacji najważniejszych wielkości z teorii pieniądza. Jeżeli założymy stałość v, co można zrobić w krótkim okresie czasu i niezależność y od innych czynników z równania to ilość pieniądza M określa poziom cen P, czyli zmiany ilości pieniądza prowadzą do proporcjonalnej zmiany poziomu cen. Ta ilościowa teoria pieniądza jest teorią inflacji.
Według Fishera decydującą wielkością jest tutaj szybkość obiegu pieniądza, na którą wpływ mają czynniki:
• nawyki podmiotów gospodarczych co do bezgotówkowych form płatności
• rozwój systemów płatniczych w społeczeństwie
• gęstość zaludnienia
• szybkość transportu, itp.
Czynniki te dotyczą w całości instytucjonalnych i technicznych form i warunków obiegu, które nie mogą zmieniać się nagle lub w krótkim okresie czasu.
b) Oparte na zasobach kasowych – wyjaśnia popyt na pieniądz głównie jako zjawisko związane z procesami transakcyjnymi. Twórcy tej teorii Marschall i Pigou od samego początku formułowali teorie ilościową jako teorię popytu na pieniądz. Za główny aspekt przyjmowali dokonywanie wyboru przez podmioty gospodarcze, czyli postrzegali popyt na pieniądz jako jedną z form utrzymywania majątku. Konsekwencją tego było pojawienie się rozważań o takich czynnikach oddziałujących na popyt jak:
• ograniczenia budżetowe,
• koszty alternatywne,
• preferencje podmiotów w odniesieniu do posiadanych pieniędzy.
Rozpatrywali oni techniczne oraz instytucjonalne uwarunkowania obiegu pieniądza podkreślając znaczenie takich zjawisk jak oczekiwane stawki oprocentowania i wpływ tych stawek na popyt na pieniądz.
2) Teoria preferencji płynności Keynesa – podjął on próbę wyjaśnienia korzyści z przechowywania nominalnego zasobu pieniądza przez określenie motywów takiego zachowania . W celach analitycznych wyróżnił w popycie na pieniądz trzy motywy:
• transakcyjny,
• ostrożnościowy,
• spekulacyjny.
Zauważył jednak, że podmioty nie zawsze są w stanie podporządkować określoną część swojej gotówki tym właśnie motywom. Wg Keynesa utrzymywanie zasobów pieniężnych wynika z faktu, iż przychody i wydatki wypadają w różnym okresie czasu i w różnej wysokości więc nie pokrywają się ze sobą. Powoduje to konieczność utrzymywania rezerw gotówkowych dla celów transakcyjnych. Gdyby nawet nastąpiła pełna synchronizacja dochodów i wydatków podmiotów gospodarczych to utrzymywałyby one zasoby pieniądza z ostrożności, aby dokonać nieregularnych płatności. Czynniki określające wielkość zasobów transakcyjnych i ostrożnościowych są u Keynesa podobne jak w teorii ilościowej. Są to rozkład dochodów i stopa procentowa. Kiedy podmiot gospodarczy zdecydował już o podziale swojego całego majątku między aktywa finansowe i rzeczowe to staje przed problemem wyboru form w jakich powinien lokować swój majątek: czy ma to być gotówka (zasoby spekulacyjne) czy papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu. Keynes uważa, że każdy podmiot ma pewne wyobrażenie dotyczące „normalnego” poziomu oprocentowania i będzie oczekiwał spadku albo wzrostu stóp procentowych, gdy znajdują się one powyżej lub poniżej stawek uznanych za normalne. W każdym momencie podmiot oczekuje albo spadku rynkowych stóp procentowych i wtedy oczekiwane zyski kapitałowe zwiększają dochody otrzymane z tytułu stałego oprocentowania. Pozwala to oczekiwać na dodatni całkowity przychód z posiadanych papierów wartościowych. Wtedy podmiot utrzymuje majątek finansowy tylko w tej postaci. W warunkach wzrostu rynkowych stóp procentowych antycypowane straty kapitałowe powodują, że posiadacz obligacji utrzymuj e je tak długo jak długo ich oprocentowanie jest wyższe od strat, czyli utrzymuje je do momentu, gdy całkowity przychód z obligacji jest dodatni. Natomiast gdy pojawia się ujemny przychód całość swoich zasobów lokuje w pieniądzu.
3) Nowa wersja teorii ilościowej Friedmana – jest ona dalszym rozwinięciem ujęcia zasobowego i zawiera istotne elementy teorii preferencji płynności Keynesa. Wg Friedmana popyt na pieniądz jest traktowany analogicznie jak popyt na dobro konsumpcyjne trwałego użytku. Można w tej teorii wyróżnić trzy rodzaje czynników:
a) Ulokowany w rozmaitych formach całkowity majątek podmiotu traktowany jako ograniczenie budżetowe
b) Przychód z utrzymywania pieniądza i jego koszty alternatywne, czyli przychody z innych form lokat
c) Preferencje innych podmiotów gospodarczych
Nominalna wielkość całego majątku stanowi górne ograniczenie dla popytu na pieniądz. Uważa się że podmiot gospodarczy może utrzymywać swój majątek w pięciu formach:
• pieniądzach,
• obligacjach,
• udziałach i akcjach,
• kapitale rzeczowym,
• kapitale ludzkim, który nie ma charakteru rynkowego.
Utrzymywanie majątku w pieniądzu tylko wtedy przynosi dochód w postaci pieniężnej, gdy wkłady na żądanie (a vista) lub wkłady terminowe są oprocentowane. O wiele bardziej istotne są jednak korzyści z oszczędności tych zasobów będących wynikiem posiadania płynnych rezerw gotówkowych. Realna wartość tych korzyści zależy od zmian ogólnego poziomu cen. Utrzymywanie majątku w pieniądzu powoduje także powstanie kosztów alternatywnych w formie utraconych dochodów z innych możliwych rodzajów lokat. Wśród tych dochodów należy uwzględnić oprócz oprocentowania lub dywidendy także zyski i straty wynikające ze zmian wartości kapitału tych lokat w wyniku wahań kursów. Friedman uwzględnia także preferencje podmiotów dotyczące utrzymywania zasobów pieniężnych, które są wyznaczane przez korzyści z płynności i ocenę przyszłej sytuacji gospodarczej. Ta wersja teorii ilościowej jest zbliżona do klasycznej, lecz z założenia szybkość obiegu pieniądza nie jest w niej stała, lecz stabilna. Oznacza to możliwość w miarę łatwego prognozowania zmiany szybkości obiegu, relacji nominalnej wielkości pieniądza i nominalnego dochodu. W ten sposób bank centralny może kontrolować podaż pieniądza, a więc wywierać przewidywany wpływ na dochód nominalny. Teoria ta początkowo została sformułowana w ujęciu mikroekonomicznym, później dostosowano ją do potrzeb całej gospodarki.
4) Teorie postkeynesowskie – utrzymują one analityczny podział popytu na pieniądz transakcyjny, spekulacyjny i ostrożnościowy. Wszystkie te teorie sformułowane są w kategoriach mikroekonomicznych.
a) Podejście w kategoriach teorii zapasów Baumola – jest to podejście mechanistyczne, traktuje pieniądz transakcyjny jako część bieżącego dochodu i nie jest ono do utrzymania w sytuacji kreowania nowych zbliżonych do pieniądza rodzajów aktywów o przychodzie z tytułu oprocentowania i małym ryzykiem. Te substytuty umożliwiają podmiotom wybór między gotówką a przynoszącymi dochód w postaci odsetek instrumentami finansowymi o dużej płynności. Koszty alternatywne występują także w przypadku utrzymywania zasobów pieniądza transakcyjnego a ich poziom zależy od poziomu stóp procentowych. Wg Baumola racjonalnie postępujący podmiot gospodarczy będzie troszczył się o minimalizację kosztów utrzymywania zasobu pieniądza transakcyjnego. Stara się określić optymalną wielkość zasobów gotówkowych, które są mu potrzebne dla celów transakcyjnych. W tej teorii Baumol wykorzystuje teorię optymalnego kształtowania zapasów i najpierw określił funkcję kosztów utrzymania zasobu pieniądza transakcyjnego i z tej funkcji wyprowadził funkcję popytu na pieniądz transakcyjny. Założył on również, że podmiot gospodarczy otrzymuje raz w danym roku dochód w papierach wartościowych o płynności zbliżonej do płynności gotówki. Przyjął również, że wydatki podmiotu rozłożone są równomiernie w ciągu całego okresu. Założył także, że przy każdej operacji zamiany papierów wartościowych na gotówkę trzeba ponieść koszty opłat maklerskich, czyli są to faktycznie poniesione koszty zmiany form przechowywania zasobów. Wg niego realna wielkość zasobów gotówkowych jest wprost proporcjonalna do pierwiastka kwadratowego ze stopy procentowej. Racjonalnie zachowujący się podmiot gospodarczy występuje bardzo rzadko i wyjątek stanowią tutaj zarządzający finansami wielkich korporacji.
b) Teoria wyboru portfela aktywów Tobina – uważa on, że pojedyncze podmioty gospodarcze mogą mieć również zróżnicowane portfele aktywów. Aby to wyjaśnić Tobin wykorzystał ogólną teorię wyboru portfela do szczególnego przypadku pieniądza spekulacyjnego. Uważał, że z jednej strony występują zasoby pieniądza nieprzynoszące dochodu, ale nieobarczone jakimkolwiek ryzykiem, z drugiej strony występują zasoby obligacji przynoszące dochód ale ryzykowne. To ryzyko jest uwzględnione jawnie jako czynnik wpływający na podejmowanie decyzji. Jeśli podmiot zwiększa w swym portfelu udział obligacji kosztem udziału gotówki to może oczekiwać większych przychodów. Lecz musi uwzględnić większe ryzyko. Dlatego Tobin rozróżnia w swej teorii:
• zachowania skłonne do ryzyka,
• zachowania neutralne,
• zachowania unikające ryzyka.
Większe ryzyko musi być zrekompensowane przez wyższy oczekiwany dochód w postaci oprocentowania lub zmian wartości kapitału. Powściągliwość podmiotu rośnie wraz ze wzrostem ryzyka i tylko bardziej niż proporcjonalne oczekiwania co do przyszłych dochodów mogą zwiększyć udział papierów wartościowych w portfelu podmiotu.
c) Teoria pieniądza ostrożnościowego Whalena i Tsianga – została sformułowana w drugiej połowie lat 60-tych. Wprowadzono do niej nowy element ”niepewność co do dochodów i wydatków”. W skutek nieprzewidzianej utraty pewnych dochodów lub konieczności poniesienia niespodziewanych wydatków podmiot gospodarczy może mieć do czynienia z nieplanowanym deficytem, co wywoła zawsze koszty utraty płynności, jeśli deficytu tego nie można pokryć zasobami pieniądza ostrożnościowego. Na koszty utraty płynności mogą składać się:
• odsetki od kredytów,
• koszty sprzedaży pewnych składników majątku,
• koszty postępowania ugodowego lub bankructwa.
Również rezygnacja z nieplanowanych wydatków w celu pokrycia deficytu może pociągać ze sobą rzeczywiste koszty. Zasób pieniądza ostrożnościowego chroni przed wszystkimi rodzajami ryzyka w tym większym stopniu im większy jest ten zasób. Utrzymywanie tego zasobu powoduje powstanie kosztów alternatywnych w postaci utraconych dochodów z odsetek jeśli zasób ten jest ulokowany w innym sektorze niż łatwo dające się upłynnić i przynoszące dochód aktywa. Wg Whalena i Tsianga zasób pieniądza ostrożnościowego racjonalnie postępującego podmiotu gospodarczego każdorazowo jest wyższy lub niższy im wyższy lub niższy jest dochód i koszt transakcji zamiany oraz im niższa lub wyższa jest stopa procentowa.
Podaż pieniądza
W gospodarce rynkowej wyróżnia się agregaty pieniądza, które wykorzystuje się do analizowania sytuacji sektora bankowego i formułowania zadań polityki pieniężnej.
Agregaty pieniądza:
M0 – pieniądz banku centralnego czyli pozostające w cyrkulacji bilety bankowe, bilon oraz depozyty banków komercyjnych w banku centralnym (baza monetarna, pieniądz o najwyższej sile ze względu na jego rolę w kształtowaniu podaży pieniądza).
M1 – pieniądz w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj. bilety bankowe, bilon i depozyty a vista
M2 = M1 + potencjalne pieniądze, tj. depozyty krótkoterminowe i a vista niepodlegające dysponowaniu za pomocą czeków i przekazów.
M3 = M2 + depozyty długoterminowe i depozyty niezaliczane do M2
M4 – zasoby płynności gospodarki, tj. M3 + aktywa finansowe w postaci papierów wartościowych podlegających sprzedaży.
Podaż pieniądza – jest to postawienie do dyspozycji przez instytucję pieniężną zasobów pieniężnych innej jednostce gospodarczej. Największym źródłem podaży pieniądza w krajach o gospodarce rynkowej jest kreacja pieniądza przez banki komercyjne. Podaż pieniądza przez te banki jest realizowane przede wszystkim przez działalność kredytową. Dochodzi wtedy do kreowania emisji pieniądza skrypturalnego tych banków. Tego rodzaju emisja jest jednak ograniczona przez odpływ pieniądza skrypturalnego z banku komercyjnego w postaci gotówki lub lokaty w innym banku. W celu sprostania takim zachowaniom bank komercyjny musi posiadać zasoby pieniądza banku centralnego oraz depozytów na swoim rachunku w banku centralnym. Gdyby bank komercyjny nie posiadał żadnych rezerw pieniądza banku centralnego w momencie kreowania swojego pieniądza to mogłoby to doprowadzić do utraty płynności i stanowiłoby to realne zagrożenie dla całego sektora bankowego. Niewypłacalność jednych banków mogłaby pociągnąć za sobą nie tylko bankructwo ich klientów ale również niewypłacalność dalszych banków komercyjnych, które zostałby pozbawione dopływu pieniądza banku centralnego pochodzącego z rozliczeń z niewypłacalnymi bankami i same musiałyby zawiesić regulowanie swoich zobowiązań. Aby uchronić przed nadmierną kreacją pieniądza, która mogłaby doprowadzić do niewypłacalności tych banków narzucono im pewne rygory w ich działalności depozytowo-kredytowej:
minimalne rezerwy płynności – stopa rezerwy obowiązkowej (3,5 %)
stopy kredytów (lombardowego, dyskontowego)
operacje otwartego rynku
oddziaływanie na kursy walutowe
Polityka pieniężna (monetarna) – część polityki gospodarczej państwa. Władza monetarna czyli bank centralny jest źródłem pieniądza krajowego – prawnego środka płatniczego oraz stróżem jego stabilności. Podstawowym celem polityki monetarnej jest ograniczenie ilości pieniądza do wielkości niezbędnej do właściwego pełnienia przez pieniądz funkcji środka płatniczego, cyrkulacji oraz gromadzenia rezerw wartości. Głównym celem pośrednim polityki monetarnej powinno być odpowiednie skorelowanie przyrostu podaży pieniądza z przyrostem PKB. Podaż pieniądza stanowi bowiem istotny czynnik wpływający na kształtowanie się globalnego popytu, a tym samym na wielkości PKB. Uważa się, że realny wzrost występuje wówczas, gdy w gospodarce mamy przymusowe bezrobocie i niewykorzystane zdolności produkcyjne. W tym wypadku aktywna polityka pieniężna będzie sprzyjać ożywieniu gospodarczemu. Wszelki ograniczenia podaży pieniądza nieuwzględniające wzrostu PKB oraz założenie stałej szybkości obiegu pieniądza mogą grozić zakłóceniami w realizacji transakcyjnej funkcji pieniądza i powstawaniem zjawisk recesyjnych w gospodarce. W warunkach, gdy rynek pieniężny i kapitałowy nie jest w pełni wykształcony bank centralny musi wykorzystywać instrumenty o różnym charakterze. Istotną sprawą jest więc zsynchronizowanie działania tych instrumentów. Z jednej strony bank centralny zestawia plan finansowy dla całego systemu bankowego, określa globalną wielkość kredytów, które mogą być udzielane całej gospodarce, określa selektywne cele, a z drugiej strony bank ten wpływa na działalność podległych mu banków komercyjnych przez stopę procentową, wielkość udzielanych kredytów lombardowych i redyskontowych oraz stopę rezerwy obowiązkowej.
Polityka fiskalna państwa również wywiera istotny wpływ na działalność banków co objawia się następującymi prawidłowościami:
o wzrost dochodów gospodarstw wynikający ze wzrostu wydatków rządowych powoduje wzrost depozytów oraz wzrost zapotrzebowania na kredyt,
o wzrost wydatków rządowych jest finansowany przez dodatkowe pożyczki co zwiększa zapotrzebowanie na kredyt i powoduje wzrost stóp procentowych
o zmniejszenie deficytu budżetowego powoduje spadek stóp procentowych i popytu na pożyczki
o wzrost wydatków rządowych może spowodować wzrost inflacji, natomiast ograniczenie deficytu budżetowego przez wzrost podatków spowoduje, że ryzyko inflacyjne będzie mniejsze.
System finansowy – w gospodarce rynkowej to mechanizm współtworzenia i przepływu siły nabywczej między niefinansowymi podmiotami gospodarczymi, który składa się z:
1) Instrumenty finansowe – są to roszczenia (zobowiązania finansowe), które odnoszą się do majątku jednych podmiotów w stosunku do innych. Dla emitentów są one zobowiązaniami, dla posiadacza składnikiem jego aktywów. Instrumenty można podzielić z punktu widzenia podmiotu kreującego, na:
instrumenty bezpośrednie – emitowane przez niefinansowe podmioty gospodarcze (przedsiębiorstwa produkcyjne i handlowe, władze centralne i lokalne) i za ich pomocą siła nabywcza przepływa do ostatecznego jej użytkownika czyli emitenta.
instrumenty pośrednie – emitowane przez instytucje finansowe pośredniczące w przepływie siły nabywczej
2) Rynki finansowe – to rynki na których przedmiotem obrotu są instrumenty finansowe. Podział rynków finansowych:
rynek pierwotny (występują emitenci danych instrumentów),
rynek wtórny (następuje dalsza odsprzedaż tych instrumentów),
rynek pieniężny (bank przeprowadza operacje za pomocą instrumentów krótkoterminowych),
rynek kapitałowy (bank przeprowadza operacje za pomocą instrumentów długoterminowych),
rynek dewizowy (przedmiotem obrotu są waluty obce lub instrumenty finansowe o wartościach wyrażanych w walutach obcych),
rynek kredytowy
rynek pozafinansowych transakcji terminowych (opcje, swapy, itp.)
3) Instytucje finansowe – instytucje mające dominującą część swojego majątku w postaci aktywów finansowych, czyli w formie zobowiązań majątkowych innych podmiotów.
Instytucje wyłącznie pośredniczące w dystrybucji instrumentów finansowych (biura maklerskie, instytucje bankowości inwestycyjnej) mają usprawnić obrót już istniejącymi instrumentami lub wchodzącymi na rynek.
Instytucje kreujące instrumenty finansowe są to instytucje, które tworzą własne instrumenty, czyli instrumenty pośrednie i za ich pomocą gromadzą środki umożliwiające prowadzenie działalności przynoszącej dochód, dokonują transformacji czyli zamiany jednego instrumentu na inny
• instytucje depozytowe (banki) – czyli instytucje kreujące depozyty zdematerializowane (bezgotówkowe) wystawione na siebie samych zobowiązania. Są one wykorzystywane w transakcjach między poszczególnymi podmiotami a tymi instytucjami.
• instytucje niedepozytowe (firmy ubezpieczeniowe, fundusze powiernicze, emerytalne, towarzystwa budowlane), które wraz z instytucjami uczestniczącymi wyłącznie w dystrybucji instrumentów finansowych tworzą niebankowe instytucje finansowe.
4) Zasady na jakich działają te instytucje
BANK CENTRALNY – pierwowzorem banku centralnego jest Bank Centralny Anglii, który powstał w 1694 r. na bazie banku emisyjnego i kredytowego. Bank ten w okresie gospodarki wojennej udzielił państwu wysoko oprocentowanej pożyczki w zamian za prawo emisji biletów bankowych. Wcześniej bo na rok 1683 datuje się powstanie Banku Centralnego Szwecji, ale bank ten miał bardzo wąski zasięg działania. Pozostałe banki centralne powstały w XIX w. i na początku XX wieku (BC Francji, BC Niemiec). Polski Bank Centralny powstał w 1924 r. jako spółka akcyjna. Państwo miało mieć 50 % udziałów, ale w rzeczywistości można powiedzieć, że miało ok. 20 % ze względu na bardzo rozdrobniony akcjonariat.
Systemy organizacyjne banków centralnych:
1) Spółki akcyjne:
a) 100 % udział państwa (BC Anglii, Francji, Norwegii, Finlandii, Szwecji)
b) 50 % udział państwa z wyznaczeniem kto może być udziałowcem pozostałej części (BC Belgii, Austrii)
c) udziałowcami mogą być tylko instytucje prawa publicznego w których większość udziałów ma państwo (BC Włoch),
d) rezerwa federalna – uczestniczą banki regionalne, których udziałowcami 12 regionalnych banków są prywatne banki handlowe (USA).
2) Korporacje prawa publicznego (BC Niemiec, Nowej Zelandii)
3) Narodowy Bank Polski – bank państwowy, powstały w oparciu o ustawę z dnia 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim, w której określono funkcje NBP. Obecnie działa na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o NBP.
Funkcje BC:
• bank emisyjny państwa
• centralna instytucja kredytowa
• centralna instytucja rozliczeniowa
• centralna bankowa instytucja dewizowa
Zdania NBP:
1. Zachowanie wartości pieniądza krajowego,
2. Ochrona stabilności systemu finansowego,
3. Zwiększenie efektywności polityki pieniężnej.
Ustrój i organizacja NBP:
1) Bank państwowy działający na podstawie ustawy o NBP
2) Siedziba NBP znajduje się w Warszawie, posiada oddziały na terenie kraju
3) Posiada osobowość prawną i ma prawo do używania pieczęci z godłem państwowym
4) Może być członkiem międzynarodowych instytucji finansowych i bankowych
5) Nie może być akcjonariuszem lub udziałowcem innych osób prawnych z wyjątkiem prowadzących działalność usługową na rzecz instytucji finansowych i Skarbu Państwa
6) Prowadzi działalność finansową na podstawie planu finansowego zatwierdzonego przez Radę Polityki Pieniężnej
7) Posiada swój fundusz statutowy
8) Zysk pomniejszony o odpisy na fundusz statutowy, rezerwowy, fundusze specjalne zostaje odprowadzony do budżetu państwa
9) Korzysta ze zwolnień od podatku oraz opłat sądowych na równi z innymi instytucjami budżetowymi
Organy NBP:
1. Prezes NBP – jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta. Kadencja trwa 6 lat. Ta sama osoba nie może sprawować tej funkcji dłużej niż przez dwie kolejne kadencje. W tym okresie nie można należeć do żadnej partii politycznej, związku zawodowego, czy też prowadzić działalności politycznej, która nie da się pogodzić z godnością tego urzędu. Kadencja wygasa po upływie okresu sześcioletniego, w razie śmierci, w razie złożenia rezygnacji, w razie odwołania jeśli nie wypełnia swych obowiązków na skutek długotrwałej choroby lub został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za popełnione przestępstwo oraz jeśli Trybunał Stanu orzekła wobec niego zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych.
Uprawnienia Prezesa NBP:
• stoi na czele Zarządu Banku
• przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej
• przewodniczy Komisji Nadzoru Bankowego,
• uprawniony do reprezentowania banku na zewnątrz
• jest przełożonym wszystkich pracowników NBP
2. Rada Polityki Pieniężnej – tworzą ją Prezes NBP jako przewodniczący oraz 9 członków powołanych w równej liczbie przez Prezydenta, Sejm i Senat. Kadencja członków trwa 6 lat i może ulec skróceniu z powodu śmierci lub odwołania przez organ powołujący na skutek zrzeczenia się funkcji, choroby trwale uniemożliwiającej sprawowanie funkcji, skazania prawomocnym wyrokiem sądu za popełnione przestępstwa oraz za działalność w partii politycznej lub związkach zawodowych podczas zasiadania w Radzie.
Zakres działania RPP:
• kompetencja podstawowa to ustalenie założeń polityki pieniężnej państwa oraz przedkładanie ich do wiadomości Sejmu razem z projektem ustawy budżetowej Rady Ministrów
• ma ona obowiązek składania sejmowi sprawozdań z wykonania polityki pieniężnej w ciągu 5 m-cy od zakończenia roku budżetowego
• na podstawie założeń polityki pieniężnej RPP ustala podstawowe parametry obiegu pieniężnego w kraju:
wysokość stóp procentowych NBP
zasady i stopę rezerwy obowiązkowej banków
zasady operacji otwartego rynku
określa górne granice zobowiązań wynikających z zaciągania przez NBP pożyczek i kredytów w zagranicznych instytucjach bankowych i finansowych
zatwierdza plan finansowy NBP oraz sprawozdanie z działalności NBP
3. Zarząd NBP – tworzy Prezes i 2 wiceprezesów oraz od 4 do 6 członków zarządu.
Kompetencje Zarządu:
• realizuje uchwały RPP
• podejmuje uchwały w sprawach niezastrzeżonych do wyłącznej kompetencji innych organów NBP
• może korzystać z uprawnień do powoływania, przekształcania i likwidacji komórek organizacyjnych centrali Banku i jednostek,
• podejmuje uchwały w sprawie udzielania bankom upoważnień do wykonania czynności obrotu dewizowego
• realizuje zadania z zakresu polityki kursowej
• ocenia funkcjonowanie systemu bankowego,
• ocenia obieg pieniężny i rozliczenia pieniężne oraz obrót dewizowy
• nadzoruje operacje otwartego rynku
Podstawowe funkcje Banku Centralnego:
1. Centralny bank państwowy – funkcja ta wiąże się z formułowaniem i realizacją polityki pieniężnej, organizowaniem procesów rozliczeń i rozrachunków w systemie bankowym oraz czuwaniem nad ich sprawnym przebiegiem. Ważną kategorią która w tej funkcji występuje jest pieniądz rezerwowy BC pochodzący z rezerw obowiązkowych banków komercyjnych, wkładów tych banków na rachunkach w BC, gotówki w kasach banków oraz zobowiązań wobec sektora niefinansowego w postaci pieniądza gotówkowego poza kasami banków oraz wkładów podmiotów niefinansowych.
W funkcji tej BC działa jako:
• Agent rządu czyli pełni funkcję banku gospodarki narodowej; z jednej strony jest regulatorem całego biegu pieniężnego wewnątrz kraju (utrzymuje równowagę bilansu płatniczego), a z drugiej strony jest bankierem państwa, udziela kredytów rządowi, zajmuje się kasową obsługą budżetu i dba o stabilność waluty w kraju
• Zarządca długu państwowego, czyli emituje, organizuje obsługę oraz wykupuje dług publiczny
• Administrator rezerwą dewizową, czyli zajmuje się obsługą i organizacją płatności zagranicznych, realizuje politykę państwa w odniesieniu do kursu walutowego, pośredniczy w kupnie złota i dewiz oraz utrzymuje rezerwy międzynarodowych środków płatniczych.
2. Bank emisyjny – emitowanie znaków pieniężnych, organizowanie obiegu pieniądza oraz regulowanie ilości pieniądza znajdującego się w obiegu. Z drugiej strony BC ma możliwość emitowania własnych papierów wartościowych czyli bonów pieniężnych NBP.
3. Bank banków – wiąże się z wiodącą rolą BC w systemie bankowym i jego odpowiedzialnością za stabilność tego systemu, jego rozwój i sprawne funkcjonowanie. BC w stosunku do banków komercyjnych pełni tutaj funkcje usługowe i kontrolne:
• Funkcje usługowe – wiążą się z codzienną współpracą tych banków i jest on tutaj kredytodawcą ostatniej szansy. Wiąże się to z możliwością udzielania kredytu lombardowego (pod zastaw) i redyskontowego (weksle) oraz przeprowadzaniem operacji otwartego rynku, które ułatwiają zachowanie płynności w systemie bankowym.
• Funkcja kontrolna – polega na kontrolowaniu przestrzegania prawa bankowego oraz funkcjach ostrożnościowych związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa w bankach komercyjnych i zgromadzonych tam wkładów. Z tą funkcją wiąże się oddziaływanie na system bankowy w kierunku realizacji założonej polityki pieniężnej czyli reguluje cyrkulacją emitowanego pieniądza, reguluje wielkość pieniądza bankowego tworzonego przez banki, reguluje płynność całego systemu bankowego kształtując potencjał kredytowy banków operacyjnych przez stosowanie określonych instrumentów.
I) Sejm a BC - niezależność BC jest ograniczona treścią założenia polityki pieniężnej. Sejm w granicach obowiązującej ustawy co roku decyduje o stopniu niezależności NBP. Oprócz powiązań funkcjonalnych występują powiązania organizacyjne ponieważ Prezes BC jest powoływany i odwoływany na wniosek Prezydenta.
II) Rada Ministrów a BC – Prawo banku z 89 roku w sposób istotny ogranicza uprawnienia normotwórcze rządu w dziedzinie banków. Rada Ministrów nie normuje zasad udzielania kredytów, rząd otrzymał uprawnienia do ustalenia zasad kursu złotego. Prezes NPB w imieniu RPP zobowiązany jest do przedstawienia sprawozdań z realizacji założeń polityki pieniężnej, bilansu płatniczego i kwartalnej informacji o wykonaniu bilansu płatniczego. Pośrednią przyczyną współpracy pomiędzy Rządem a BC są instrumenty; stopy procentowe, stopy podatkowe.
III) Minister Finansów a BC – wzajemne relacje między BC a Ministrem Finansów są uzależnione od konieczności współdziałania. Prezes NBP współpracuje w opracowaniu planu bilansu płatniczego i sprawozdania wykonania tego bilansu oraz z bilansu należności i zobowiązań zagranicznych państwa
IV) Banki komercyjna a BC – BC jest bankiem nadrzędnym i stosuje określone instrumenty:
a) oddziaływujące na wszystkie bani np. stopa rezerwy obowiązkowej
b) instrumenty selektywnego oddziaływania:
kredyt refinansowy (udzielany tym bankom, które udzielały kredyty na inwestycje centralne)
kredyt lombardowy
kredyt redyskontowy (odkupywanie przez BC weksli przed terminem ich wykupu)
operacje otwartego rynku (sprzedaż i późniejsze odkupywanie od banków komercyjnych krótkoterminowych papierów wartościowych)
c) dyskrecjonalnego oddziaływania
limity kredytowe lub pułapy kredytowe – ograniczenie możliwości uzyskiwania przez bank komercyjny określonych dochodów z powodu ograniczenia udzielenia kredytów
perswazja moralna – próba oddziaływania BC na zasadzie pewnych dorad
Obszary regulacji finansowych BC
1. Regulacje makroekonomicznych – dotyczą ogólnej kontroli makroekonomicznych agregatów gospodarki służących do stymulowania procesów rozwojowych, działań na rzecz równowagi i stabilizacji gospodarczej. Do stosowanych w tym wypadku instrumentów należą:
a) Rezerwa obowiązkowa – czyli ustalona w procentach część środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych, utrzymywana zazwyczaj w postaci nieoprocentowanych wkładów w BC oraz w formie gotówki w kasach banków. Pozwala to na stosunkowo łatwą kontrolę podaży pieniądza w formie kredytów lecz jest instrumentem mało elastycznym. Łatwo ją obniżyć ale jej podniesienie oznacza dla poszczególnych banków zmiany w strukturze depozytów oraz wzrost związanych z tym kosztów
b) Operacje otwartego rynku – mają na celu kontrolowanie podaży pieniądza na rynku, regulowanie płynności finansowej banków oraz kształtowanie krótkookresowych stóp procentowych. Polegają na krótkoterminowym zwrotnym zakupie lub zwrotnej sprzedaży przez BC papierów wartościowych bankom komercyjnym. Zostaje zapewniona płynność w systemie bankowym i zaabsorbowana nadwyżka funduszy. Operacje te są instrumentem elastycznym, szybko reagującym na sytuacje rynkowe. Ich skuteczność wiąże się z możliwościami reagowania BC na odpowiednio dużą skalę, a to wymaga istnienia i funkcjonowania odpowiednio rozwiniętego rynku wtórnego.
c) Polityka stopy procentowej – BC oddziaływując na rynek pieniężny określa poziom stóp procentowych od kredytu lombardowego i redyskontowego. Istotną rolę odgrywają również stopy repo i reverse repo
d) Pułapy kredytowe – są one ilościowym sposobem kontroli akcji kredytowej w bankach komercyjnych. Stosuje się je przede wszystkim w okresach napięć inflacyjnych.
e) Depozyty specjalne – w Polsce jeszcze nie są stosowane. Wykorzystuje się je do okresowej redukcji podaży pieniądza.
2. Kontrola alokacji – podstawowym zadaniem banków jest pośrednictwo w alokacji środków finansowych w całej gospodarce. Z reguły powierzane bankom środki są lokatami krótkoterminowymi, natomiast popyt na środki pieniężne dotyczy dłuższych terminów spłaty. Banki musza przejmować na siebie znaczną część ryzyka transformacji krótkoterminowych lokat na długoterminowe kredyty. Ryzyko to jest duże w warunkach wysokiej inflacji i znacznej zmienności cen relatywnych. W tym wypadku BC stosuje następujące instrumenty:
a) Preferencyjne stopy procentowe – ich stosowanie polega na pobudzaniu efektywności gospodarczej w określonych regionach kraju lub gałęziach gospodarki przez stosowanie niższych stóp procentowych w porównaniu z rynkowymi
b) Selektywne programy kredytowe – polegają one na wyznaczeniu określonej puli środków pieniężnych przeznaczonych na określone przedsięwzięcia gospodarcze. Jest to połączone z dodatkowymi udogodnieniami typu: preferencyjna stopa procentowa, karencja w spłacie kredytu lub odsetek.
c) Minimalne wymogi inwestycyjne – instrument dotyczy przede wszystkim minimalnego udziału kapitału własnego w przedsięwzięciach inwestycyjnych. Za każdym razem jest to jednak autonomiczna decyzja banków komercyjnych lub inwestycyjnych, natomiast oddziaływanie BC ogranicza się do kredytu refinansowego lub perswazji moralnej
d) Gwarancje kredytowe – są one związane z zapewnieniem spłaty określonej należności w określonym czasie przez podmiot gospodarczy korzystający z gwarancji. Mają one na celu obniżenie ryzyka kredytowego.
e) Operacje refinansowe – wiążą się one z udzieleniem przez BC kredytów bankom komercyjnym, które pozwalają upłynnić ich aktywa i prowadzić działalność kredytową mimo braku wystarczających środków własnych.
3. Regulacje strukturalne – wynikają one z przesłanek politycznych i ekonomicznych i należą do nich:
a) Kontrola struktury systemu bankowego – w tym przypadku należy określić koncepcję rozwoju systemu bankowego w kraju, czy zostanie zastosowany model kontynentalny (na rynku działają banki uniwersalne), czy model amerykański (prawne odseparowanie banków komercyjnych i inwestycyjnych).
b) Kontrola zakładania i łączenia podmiotów – ma ona na celu kontrolowanie struktury systemu bankowego oraz ochronę rynku krajowego.
c) Regulowanie zasięgu aktywności banku – odnosi się ono do instytucji bankowych, które z racji swojej specyfiki nie są w stanie spełniać wysokich wymogów kapitałowych stawianych bankom komercyjnym i inwestycyjnym.
4. Regulacje ostrożnościowe – mają na celu ochronę banków przed tzw. ryzykiem systemowych oraz ograniczenie ponoszonych przez banki kosztów stabilności rynków finansowych
a) Kryteria autoryzacji – obejmują one definicję samego banku, czyli określenie cech i czynności instytucji bankowej
b) Minimalne wymogi kapitałowe – dotyczą one funduszy własnych banku, które stanowią podstawę oceny wiarygodności i koncentrują się wokół współczynnika wypłacalności, czyli adekwatności kapitału
c) Wymagania dotyczące płynności – maja na celu zagwarantowanie bezpieczeństwa banków i depozytariuszy. Związane są z wymaganiami dotyczącymi symetryczności aktywów banków w określonych przedziałach czasowych oraz proporcji w strukturze samych aktywów
d) Ograniczenia w strukturze aktywów i pasywów – występują w postaci uregulowań prawnych czyli tzw. limitów koncentracji, inaczej pułapów ograniczających możliwości kredytowania przez banki określonych kredytobiorców
e) Normy dopuszczalnego ryzyka walutowego – mają one uchronić bank przed nadmiernymi kosztami zmian kursu walutowego i przed zbyt dużym zaangażowaniem się banków w działania arbitrażowe
f) Rezerwy celowe – tworzy się je od zależności nie regularnych i służą one do równoważenia ryzyka bankowego. Ustala się je na podstawie indywidualnej oceny ryzyka, które obciąża bankowe należności oraz na podstawie stosowanych zabezpieczeń
g) Wymogi sprawozdawczości – związane są z koniecznością posiadania przez BC rzetelnych, szybkich do otrzymania i porównywalnych informacji dotyczących banków komercyjnych
5. Regulacje organizacyjne – służą one do określania ram uczestnictwa banku w operacjach na rynkach finansowych i dotyczą one reguł tworzenia rynku, zasad ochrony tajemnicy bankowej, wymiany informacji itp.
6. Regulacje zabezpieczające – powiązane są one z dodatkową ochroną osób korzystających z usług bankowych. Tworzy się w tym przypadku fundusze ochrony depozytów (Bankowy Fundusz Gwarancyjny) oraz formułuje wymogi dotyczące minimalnego zakresu informacji dostarczanych klientom banku.
IMPULSY MONETARNE
Wielkości monetarne – wielkości, które można przypisać monetarnej sferze gospodarki, czyli jest to pieniądz BC zwany inaczej bazą monetarną. Są to wolne rezerwy płynności, podaż pieniądza, wolumen kredytów, stopy procentowe różnego rodzaju oraz zbliżone do pieniądza aktywa o różnym stopniu płynności
Impulsy monetarne – to zmiany zmiennych monetarnych. Występują dwie przyczyny powstawania impulsów monetarnych:
1) Polityka pieniężna i kredytowa BC – impulsy wynikają z administracyjnych decyzji władz monetarnych
2) Pozostałe działania nienależące do polityki pieniężnej – impulsy są rezultatem oddziaływania podaży pieniądza i popytu na pieniądz podmiotów gospodarczych z wyłączeniem BC.
BILANSOWE OKREŚLENIE PODAŻY PIENIĄDZA
AF – należności zagraniczne netto, czyli aktywa i pasywa zagraniczne
AFZBK – należności zagraniczne w BC
AFBK – należności zagraniczne w bankach komercyjnych
KBK – kredyty refinansowe BC dla banków komercyjnych: redyskontowy w wekslach, kredyt lombardowy oraz operacje otwartego rynku
KOH – kredyt BC dla sektora publicznego czyli rządowego
KPOH – kredyty banków komercyjnych dla gospodarstw domowych, przedsiębiorstw i sektora publicznego łącznie z zakupem papierów wartościowych
KNBK – kredyty BC i banków komercyjnych dla krajowych podmiotów niebankowych: państwa, przedsiębiorstw i gospodarstw domowych
SAn, SPn – pozostałe pozycje netto, czyli pozostałe aktywa i pozostałe pasywa, do których zalicza się budynki i nieruchomości, kapitał własny, zasób papierów wartościowych BC w ramach operacji otwartego rynku, salda kont rozliczeniowych, rezerwy
BGNBK – gotówka w obiegu poza kasami banków
BGBK – zasoby pieniądza BC pozostające w swobodnej dyspozycji banków komercyjnych: gotówka w kasach banków i nadwyżki na rachunkach w BC
SDBK – saldo rachunków rezerw obowiązkowych banków komercyjnych w BC
SDOH – depozyty na żądanie sektora rządowego w BC
SDNBK – depozyty na żądanie krajowych podmiotów niebankowych z sektorem rządowym łącznie w bankach komercyjnych
MLBK – zobowiązania BC
GKNBK – zasoby o charakterze kapitałowym krajowych podmiotów nie bankowych w bankach komercyjnych: wkłady terminowe, oszczędnościowe, certyfikaty depozytowe, bony oszczędnościowe itp.
Zmiany podaży pieniądza mogą nastąpić tylko wtedy gdy występują transakcje sektora bankowego z podmiotami niebankowymi. Transakcje takie mogą zwiększać lub zmniejszać podaż pieniądza. Saldo, czyli efekt wszystkich transakcji na koniec rozpatrywanego okresu pokazuje czy faktycznie doszło do zmiany wielkości podaży miedzy momentami, dla których sporządzono bilans. Saldo to może wynosić zero, jeśli nie wystąpiły żadne transakcje lub jeśli czynniki wpływające dodatnio i ujemnie na podaż pieniądza dokładnie się zrównoważyły. Obie te możliwości w przypadku przeciętnej gospodarki nie występują.
Bilanse przedstawione na schemacie pozwalają dokonać systematyzacji najważniejszych rodzajów i przyczyn powstawania impulsów pieniężnych. Impulsy te mogą być wynikiem działania lub zmiany zachowań BC, banków komercyjnych, publiczności czyli krajowych przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, państwa, czyli sektora publicznego (dotyczy to impulsów fiskalnych) oraz zagranicy. Jeśli doda się do siebie wszystkie impulsy dodatnie i ujemne to ich efekt netto będzie całkowitym impulsem pieniężnym.
Rodzaje impulsów monetarnych:
I) Impulsy BC i banków komercyjnych – najważniejszymi wielkościami wykorzystywanymi przez BC do sterowania innymi kategoriami monetarnymi jest poziom i struktura wolnych rezerw płynności oraz bazy monetarnej. W tych wielkościach zawarty jest zasób tego co może samodzielnie stworzyć BC i czego istnienie jest warunkiem koniecznym dla kreacji pieniądza banku centralnego. Baza monetarna składa się:
• z rzeczywistego pieniądza BC znajdującego się w posiadaniu banków komercyjnych i prywatnych podmiotów niebankowych
• z wolnych rezerw płatności, do których zalicza się nadwyżki sald rachunków banków komercyjnych w BC oraz traktowane jako potencjalny pieniądz BC zasoby banków komercyjnych w postaci papierów wartościowych krajowego rynku pieniężnego, które mogą być wykorzystywane do regulowania rynku przez BC
• z otwartych kontyngentów kredytu redyskontowego w NBP – odpowiednikiem tego pojęcia mogą być rezerwy płynne, czyli stan środków na rachunkach w banku i gotówki w kasach lub rezerwy operacyjne czyli rezerwy płynne wraz z lokatami na rynku międzybankowym, bonami skarbowymi oraz operacjami otwartego rynku
• z niewykorzystanych kontyngentów kredytu redyskontowego ustalonych przez BC
Zdolność BC do wywoływania impulsów jest uzależniona często od pomocy innych podmiotów, szczególnie banków. Dlatego też należy rozważać łącznie impulsy BC i banków komercyjnych. Wyróżnia się tu następujące instrumenty BC:
a) Stopa rezerwy obowiązkowej – relatywnie autonomiczny instrument BC, jej zmiana wpływa na wielkość wolnych rezerw płynności, natomiast baza monetarna zmienia swoja strukturę
b) Operacje otwartego rynku z podmiotami niebankowymi – bezpośrednie wpływanie tych operacji na ilość pieniądza M1 w skonsolidowanym bilansie znajduje odbicie w zmianie zasobów papierów wartościowych będących przedmiotem operacji otwartego rynku. Operacje otwartego rynku z podmiotami niebankowymi zmieniają również strukturę bazy monetarnej i wielkość wolnych rezerw płynności. Sytuacja ta zachodzi jednak tylko wtedy, gdy realistycznie założymy, że podmioty niebankowe dokonują płatności związanych z operacjami otwartego rynku za pośrednictwem swoich depozytów na żądanie. Występowanie impulsów monetarnych zależy od tego czy podmioty niebankowe są gotowe do zawierania transakcji z BC w ramach operacji otwartego rynku. Inicjatywa jednak zależy od BC, który odgrywa rolę cenotwórczą ustalając stopy przychodowości papierów wartościowych będących przedmiotem operacji otwartego rynku. Podmioty niebankowe mogą reagować tylko dostosowaniem ilościowym akceptując zaoferowaną przez BC podaż tylko wtedy, gdy otrzymają korzystniejsze warunki oprocentowania w porównaniu z innymi możliwościami ulokowania majątku. Większe znaczenie mają ze względu na swoje rozmiary operacje otwartego rynku BC z bankami komercyjnymi. Zasoby papierów wartościowych z operacji otwartego rynku znajdujące się w posiadaniu banków zawarte są w dwóch pozycjach bilansu:
KPOA – z tytułu udzielania kredytu publiczności oraz sektorowi publicznemu w formie zakupu papierów wartościowych
MLBK – gdzie znajdują się finansowe i płynne papiery oraz zasoby papierów krajowego i regulowanego rynku pieniężnego i tylko te papiery są tytułem uprawniającym bank do wymiany ich w dowolnym momencie na faktyczny pieniądz BC
c) Polityka refinansowa – BC posiadając ten instrument może generować impulsy monetarne w formie efektów ilościowych czyli zmian w bazie monetarnej czy wolnych rezerw płynności i efektów cenowych, jeśli BC zwiększa stopę dyskontową lub lombardową to banki komercyjne będą mu przedkładać do dyskonta weksle lub zaciągać kredyt lombardowy, godząc się tym samym na wyższą stopę procentową BC. Podrożenie kredytu BC spowoduje podwyższenie oprocentowania kredytów w bankach komercyjnych i jest sygnałem do podwyżki innych stóp procentowych. Wzrost lub spadek stopy kredytu redyskontowego i lombardowego prowadzi do zmniejszenia lub zwiększenia bazy monetarnej.
d) Bankowe lokaty w zagraniczne instrumenty rynku pieniężnego – źródło refinansowania, a także potencjalny pieniądz BC. W sytuacji likwidacji tych lokat baki otrzymują dewizy, które wymieniają następnie w BC otrzymując faktyczny pieniądz banku centralnego. Wielkość wolnych rezerw płynności pozostaje niezmieniona, natomiast zmienia się ich struktura.
II) Impulsy wynikające ze zmian w zachowaniu w publiczności – zmiany zachowań krajowych przedsiębiorstw oraz gospodarstw domowych może również wywołać impuls monetarny np.: zmiana popytu na kredyt, zmiana w wielkości kredytu oraz zmiana ilości pieniądza. Mamy tutaj do czynienia z kontynuacją pierwotnego impulsu monetarnego wynikającego z polityki stopy procentowej, powodującego pożądane efekty zmiany innych wielkości monetarnych wtedy, gdy publiczność reaguje na wzrost lub spadek stóp procentowych zmniejszeniem lub zwiększeniem popytu na kredyt. Reakcja ta jest niezbyt pewna, ponieważ przedsiębiorstwa mogą zmniejszyć swój krajowy popyt na kredyt w związku ze wzrostem jego kosztów, a jednocześnie przy odpowiednim spadku zagranicznych stóp procentowych mogą zaciągać kredyty poza krajem. Może to pokrzyżować zamiary polityki pieniężnej BC. Pożądane efekty wywołanych przez BC zmian stóp procentowych na popyt publiczności na kredyty nie wystąpią również z następujących powodów:
• pesymistycznych szacowań przyszłych wielkości sprzedaży i zysków,
• optymistycznych szacowań przyszłych wielkości sprzedaży i zysków,
• z powodu transferu zwiększonych kosztów kredytu w ceny.
III) Impulsy zewnętrzne – w międzynarodowym systemie walutowym ze sztywnymi kursami walutowymi BC nie może obronić się przed zmianami należności zagranicznych, spowodowanych napływem lub odpływem dewiz. Uważa się, że wobec obowiązku interweniowania BC musi stabilizować kursy walutowe, czyli musi kupować dewizy na rynku walutowym, gdy kurs osiągnie dolny pułap interwencji lub sprzedawać je w górnym punkcie interwencji. W ten sposób impulsy zewnętrzne wpływające z zagranicy transferowane są na krajowe impulsy monetarne i mogą one rozszerzać swoje działania na wszystkie pozostałe wielkości monetarne: wielkość kredytów, ilość pieniędzy, poziom stóp procentowych. Następstwa tego są często niepożądane z punktu widzenia BC.
IV) Impulsy fiskalne – jest to oddziaływanie zmian państwowej polityki dochodów i wydatków na procesy gospodarcze. Należy zastanowić się czy i w jakim stopniu finansowanie deficytu budżetowego państwa wywołuje powstanie impulsów monetarnych. Z deficytem budżetowym mamy do czynienia wtedy, gdy wydatki państwa przekraczają jego bieżące dochody z tytułu podatków, opłat i działalności gospodarczej. Zmniejszenie deficytu budżetowego może nastąpić wtedy, gdy można wykorzystać bieżące i specjalne depozyty w BC oraz jeśli zostanie odprowadzony do budżetu zysk BC. Istnieje możliwość zmniejszenia deficytu jeśli nastąpi wzrost podatków lub powstanie dodatkowe zadłużenie państwa. W pierwszym przypadku impulsy monetarne mogą wystąpić tylko wtedy, gdy państwo charakteryzuje się innymi niż publiczność nawykami w utrzymywaniu zasobów co wpływa na nadwyżkowe salda depozytów i rezerwy obowiązkowej gdy prywatne podmioty niebankowe pokrywają w części dodatkowe wpłaty podatkowe ze swego kapitału pieniężnego oraz gdy państwo wykorzystuje część dodatkowych dochodów podatkowych na spłatę zadłużenia w bankach. Natomiast druga możliwość finansowania deficytu budżetowego polega na dodatkowym zadłużeniu państwa. Wtedy państwo zaciąga krótkoterminowe kredyty i pożyczki lub państwo zadłuża się w instytucjach kredytowych w formie zaciągniętych bezpośrednio kredytów i pożyczek, ewentualnie w postaci sprzedaży krótko i długoterminowych obligacji.
Przebieg i kierunki impulsów monetarnych
(Rys. 13, 15)
Przy transferze impulsów monetarnych do realnego sektora gospodarki wyróżnić można trzy podejścia kredytowe oraz jedno podejście majątkowe:
Podejście kredytowe:
1) Koncepcja płynnych zasobów – BC podnosi stopy procentowe rezerwy obowiązkowej i zmusza tym banki komercyjne do zwiększania sald na ich rachunkach rezerw obowiązkowych w BC. Dochodzi wtedy do zmiany struktury płynnych zasobów pieniężnych, rośnie udział zablokowanych rezerw płynności w całości płynnych zasobów co w tendencji obniża gotowość banków komercyjnych do udzielania kredytów. To czy impuls pierwotny pociągnie za sobą pożądane przez BC zmiany wtórnych wielkości monetarnych, czyli zmniejszenie akcji kredytowej zależy od reakcji pozostałych podmiotów gospodarczych. Impulsy pochodzące od banków, publiczności, z zagranicy oraz impulsy fiskalne mogą zniweczyć skuteczność restrykcyjnej polityki BC lub mogą spowodować wystąpienie znacznych czasowych opóźnień efektów tej polityki co doprowadzi do takich samych skutków.
2) Koncepcja dostępności kredytu – jeśli dochodzi do zmiany struktury płynnych zasobów pieniężnych to będzie to powodować obniżenie gotowości banków do udzielania kredytów przy jednoczesnym wzroście oprocentowania kredytów, to kredytobiorcy nie muszą zaprzestać akcji kredytowej pomimo zdrożenia kredytu. Jest to zachowanie niezgodne z koncepcją BC. W takim przypadku podaż kredytów banku i pośredników finansowych musi zostać skierowana w kanały nieszkodliwe dla polityki stabilizacyjnej. Idea polega na skłonieniu kredytodawców atrakcyjnymi stopami przychodowości papierów wartościowych znacznie przekraczającymi stopę procentową od kredytów udzielanych krajowym podmiotom niebankowym do ograniczenia podaży kredytów tylko dla kredytów państwowych, które zostaną zdeponowane w dłuższym okresie czasu w BC. Uruchomienie w BC środków z zaciągniętych kredytów odciąga z banków i pośredników finansowych taką samą ilość pieniądza BC, ponieważ zgodnie z założeniem podaż pieniądza zostanie zaabsorbowana przez państwo i dochodzi do ilościowego ograniczenia dostępności kredytów dla podmiotów gospodarczych. Będą one musiały dostosować się do tej sytuacji i zmniejszyć wydatki finansowane kredytami.
3) Koncepcja subiektywnej płynności – jeśli BC prowadzi restrykcyjną politykę kredytową lub pieniężną lub ją zapowiada wówczas wywoła to zmiany w zachowaniu krajowych podmiotów niebankowych i spowoduje powstanie pierwotnych i wtórnych impulsów monetarnych. Podmioty te czując ograniczenia w finansowej swobodzie ruchów ostrożniej będą podejmowały decyzje o swoich wydatkach lub wręcz będą te wydatki ograniczały. W podejściu kredytowym w analizie występowały po jednej stronie wielkości o charakterze strumieniowym (kredyty, wydatki), a po drugiej stronie koszty kredytu i jego dostępność.
Podejście majątkowe
Na typowy łańcuch oddziaływań impulsu monetarnego składają się zmiany następujących wielkości monetarnych:
bazy monetarnej
ilości pieniądza
aktywów finansowych czyli majątku w postaci finansowej
aktywów rzeczowych czyli zasoby sektora realnego
wydatków inwestycyjnych i konsumpcyjnych
Podstawą wyjaśnienia tego podejścia jest restrykcyjna polityka BC realizowana przy pomocy otwartego rynku z instytucjami kredytowymi. BC oferuje im papiery wartościowe po niskich cenach (mające wysoką przychodowość) aby zmniejszyć płynność banków i ograniczyć możliwości kredytowe. Banki kupując te papiery wartościowe wydają zasoby pieniądza BC i powodują obniżenie bazy monetarnej. Transakcja ta powoduje zakłócenia w strukturze stóp procentowych oraz w strukturze składników majątku banków. Zmieniają się względne ceny lub zyski miedzy poszczególnymi składnikami majątku. Spadają ceny papierów wartościowych na otwartym rynku a zyski ich wzrosną. Dotyczy to także przychodów z zasobów środków pieniężnych, które traktowane są jako składniki majątku. Banki dążąc do utrzymania optymalnej struktury swoich majątków podejmują próby pozbycia się ze swych portfeli innych dotychczas utrzymywanych aktywów finansowych i rzeczowych o niższym oprocentowaniu. Sprzedają papiery wartościowe podmiotom niebankowym w skutek czego przy danym popycie na te papiery następuje obniżka ich ceny i wzrost przychodowości. W ten sposób możliwe jest odzyskanie równowagi w sektorze bankowym. Inaczej to wygląda w obszarze działania racjonalnie postępujących podmiotów gospodarczych, które chcą również osiągnąć optymalną strukturę swych majątków. Nabycie papierów wartościowych powoduje zmniejszenie ilości posiadanego pieniądza M1 co spowoduje powstanie wtórnego impulsu monetarnego. Zostaje zakłócona równowaga majątków podmiotów niebankowych, podobnie jak w bankach. Podmioty te podejmują próbę osiągnięcia równowagi majątku lub uzyskania maksymalnej użyteczności swojego majątku na drodze sprzedaży pozostałych aktywów finansowych lub rzeczowych składników swojego majątku o relatywnie wysokich cenach czyli niskiej przychodowości. Przy danym popycie prowadzi to do spadku cen czyli wzrostu przychodowości. Jeśli proces ten będzie dotyczył tylko aktywów rzeczowych to można stwierdzić, że będą to pierwsze efekty impulsu monetarnego dla cen wielkości sektora realnego. Należy jednak pamiętać o wielkościach, które mają charakter strumieniowy. Obniżone ceny istniejących aktywów rzeczowych powodują, że nowa produkcja dokonywana przy wykorzystaniu relatywnie drogiego kapitału rzeczowego będzie wydawać się nieopłacalna. Także gospodarstwa domowe będą wybierały tańsze już istniejące aktywa rzeczowe zamiast kupna nowych dóbr konsumpcyjnych trwałego użytku. Podobnie podmioty gospodarcze będą ograniczały pozyskiwanie relatywnie drogich strumieni, użyteczności, które płyną z aktywów rzeczowych na korzyść nabywania samych aktywów. Nastąpi spadek popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego z wynikającymi z tego ujemnymi efektami mnożnikowymi. Tendencja ta zostanie wzmocniona przez efekty majątkowe. Spadnie rynkowa wartość prywatnego majątku co zahamuje prywatną działalność inwestycyjną i konsumpcyjną. W zależności od tego jaka była sytuacja wyjściowa w dziedzinie zatrudnienia i wykorzystania zdolności produkcyjnych może dojść do spadku indeksu cen dla kosztów utrzymania oraz produktu krajowego.
Ogólnie podejście majątkowe można scharakteryzować w następujący sposób:
Kładzie nacisk na racjonalne dążenie wszystkich podmiotów gospodarczych do uzyskania optymalnej struktury ich majątków
Na pierwszym planie stoją procesy dostosowawcze zasobów majątku
Transmisja impulsów monetarnych do sektora realnego oparta jest na założeniach analizy równowagi w kategoriach teorii cen, a to znajduje swoje odbicie w mechanizmie cen relatywnych lub relatywnych przychodów.