Ruch Ludowy.

Ruch ludowy sformułował się w zaborze austriackim, był politycznym ruchem chłopów. Utworzył się z tradycji chłopskich do walki, z możliwości prowadzenia legalnej działalności politycznej, z prawa politycznego i wyborczego chłopów, oraz konflikty między wsią a dworem, które w Galicji były niekorzystną własnością ziemską utrwaloną przez uwłaszczenie. Wieś była przeludniona, trwały zatargi o serwituty, gdyż ziemianie dostali serwituty na własność i uznawali je za swoje i nie chcieli wpuszczać na nie chłopów, a chłopi mieli prawo ich użytkowania i domagali się uszanowania praw. Ziemianie górowali politycznie, wspomagani byli przez kościół i chcieli utrzymać ten układ. Odrzucali reformy agrarne, przeciwstawiali się organizacja chłopskim, i rozszerzaniu oświaty we wsiach, związani byli ze Stańczykami. Ksiądz Stojałowski chciał podnieść oświatę i cywilizację we wsiach: wydawał pisma „Wieniec” i „Pszczółka”, organizował samopomoc kółek rolniczych, domagał się reform wsi i umożliwienia chłopom działalności parlamentarnej. Wysłouchowie chcieli gospodarczo i kulturalnie podnieść wsie i upowszechnić wśród chłopów idee narodowe. Wydawali pismo :Przyjaciel Ludu”, gdzie krytykowali stosunki na wsiach i wzywali chłopów do aktywności politycznej (Stapiński, Bojko- współpracownicy). W Galicji trwał proces uprzemysłowienia. Rozwijało się rolnictwo, wprowadzono nowe metody upraw i mechanizację, masowo eksploatowano ropę naftową, dbano o oświatę, samopomoc, powstawały spółdzielnie: kredytowe i spożywcze, kasy gminne (Stewczyk), tzw: kasy Stewczyka, które liczyły ok. 300 członków. W wyborach w 1889 wieś wprowadziła własnych posłów do parlamentu krajowego. W 1893 ksiądz Stołajowski zorganizował partię chłopską i założył Związek Stronnictwa Chłopskiego. (2.000 członków) Chciał równouprawnienia chłopów, obrony własności chłopskiej. W wyborach 1895 organizowano wiece wyborcze, rozsyłano ulotki, powołano komitety wyborcze. 7.1895 w Rzeszowie na zjeździe komitetów utworzono partię polityczną Stronnictwo Ludowe (SL) (Inteligenci, działacze chrześcijańscy, chłopi- Bojko, Stapiński). Program nawiązywał do powstań narodowych i zapowiadał walkę z konserwatywnym systemem- chciano wyborów powszechnych, reformy administracji gminnej, poprawy oświaty. Prezesem został Lewakowski. W wyborach do sejmu przeszło 9 kandydatów SL w tym Bojko i 7 chłopów. Rozwijał się ruch ludowy o obliczu chrześcijańskim. W 1869 ksiądz Stołajowski wystąpił z SL i powołał Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe, które głosiło program bezpłatnego szkolnictwa, parcelacji majątków ziemskich, rozdziału kościoła od państwa. Charakter antyklerykalny popierał wiarę, lecz sprzeciwiał się przeciw zachowawczej hierarchii kościoła. Mieli więcej posłów niż w SL. 1903 Stronnictwo ludowe zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL), nowy program głosił odzyskanie niepodległości, chciano prawa wyborczego, wyborów powszechnych oraz bezpośrednich i powszechnej oświaty. W trakcie kampanii wyborczych organizowano lokalne komitety, partie wspierały banki i towarzystwa ubezpieczeniowe. 1905-1907 burzliwy okres w Galicji walki o reformę wyborczą: strajki (przyczyniły się do tego wydarzenia z Rosji), domagano się powszechnych wyborów. Stan wyjątkowy w Galicji przyczynił się do strajków, które ogarnęły Lwowem, Krakowem, wsiami, organizowało je PPS i PPSD. 1.1907 w obawie przed rewolucją władze austriackie zgodziły się na reformę wyborczą do wiedeńskiej Rady Państwa, ustawa znosiła stanowe kurie i wprowadzała okręgi terytorialne. Galicja otrzymała większość mandatów. W czasie wyborów w 1907 PSL zdobyło 17 mandatów i było najsilniejszym ugrupowaniem w polskim parlamencie austriackim. Rozszerzono prawa obywatelskie, podwyższono płace i skrócono dzień pracy. PSL porozumieli się z chłopskim stronnictwem i chcieli osłabić radykalne narodowe tendencje, dzięki temu podczas wyborów zwiększyli liczbę mandatów w Sejmie Krajowym z 4 do 9 i zerwał z socjalistami stając się partią rządzącą- członków osadzili w administracji. 1913 w opozycji wewnętrznej nastąpił rozłam ukształtowały się dwa ugrupowania chłopskie PSL „Piast” (Witos i Bojko) nie odrzucali współpracy z konserwatystami, kładli nacisk na rozwój oświaty i ruch spółdzielczy, chcieli rozszerzenia autonomii i walki parlamentarnej. PSL „Lewica” (Stapiński) odnowił współpracę z socjalistami PPSD i utrzymywał związki z niepodległościowymi organizacjami (Piłsudski), chcieli zbrojną walkę o niepodległość.