Rozpad koalicji państw w drugiej połowie XIX wieku, powstałej po kongresie wiedeńskim

Klęska Napoleona Bonaparte spowodowała konieczność nowych regulacji terytorialnych, politycznych i ustrojowych w Europie. Dlatego zwycięskie mocarstwa już we wrześniu 1914 r. zwołały kongres pokojowy do Wiednia. Obradował on od czerwca 1815r., z przerwą spowodowaną przez „sto dni Napoleona”. Był to powszechny zjazd przedstawicieli wszystkich państw i narodów Europy, w którym uczestniczyło ok. 100 tysięcy osób. Mimo napływu tak dużej liczby uczestników decydujący głos należał do przedstawicieli czterech zwycięskich mocarstw: Rosji, Anglii, Austrii i Prus oraz pokonanej, ale nadal odgrywającej wielką rolę w Europie, Francji. Największą aktywność na kongresie wykazywali: car Aleksander I, brytyjski minister Robert Castlereagh, minister austriacki Klemens Metternich, król pruski Fryderyk Wilhelm III oraz francuski minister spraw zagranicznych Maurycy Talleyrand.
Podczas kongresu nie organizowano systematycznych, oficjalnych obrad, lecz decyzje dotyczące nowego porządku europejskiego podejmowano podczas luźnych spotkań głównych mocarstw. Później były one przedstawiane pozostałym uczestnikom do akceptacji. Wskazywało to wyraźnie, że twórcy nowego ładu europejskiego podejmowali decyzje nie licząc się z interesami poszczególnych państw i narodów.
Podstawą wszystkich decyzji były trzy zasady, które miały być gwarancją nowych stosunków międzynarodowych. Pierwszą zasadą była zasada równowagi europejskiej, lansowana przez Wielką Brytanię. Nie pozwalała ona na podjęcie decyzji, która umożliwiłaby uzyskanie przewagi na kontynencie przez jedno z mocarstw i dlatego Francja była traktowana jako mocarstwo, mimo że przegrała wojnę. Zasada legitymizmu potwierdzała wyłączną prawowitość władzy monarchów pochodzącej z nadania boskiego, a nie z nadania ludu. Pozwoliła ona w części zrealizować postulat przywrócenia na tron dynastii panujących przed 1789r. Zasada restauracji zakładała przywrócenie polityczno-ustrojowego stanu sprzed 1789r. oraz władców, którzy wówczas utracili tron. W praktyce nie miała ona znaczenia, ponieważ jej częściowa realizacja wynikała z zasady legitymizmu.
Najważniejsze decyzje kongresu dotyczyły kwestii terytorialnych i ustalały nową mapę polityczną Europy.
Utrzymanie politycznego i terytorialnego status quo w Europie stało się podstawowym celem mocarstw decydujących w Wiedniu. Gwarantem europejskiego systemu bezpieczeństwa stały się dwie instytucje współpracy międzynarodowej- Święte Przymierze i Związek Mocarstw.
Święte Przymierze utworzono 14 września 1815r. z inicjatywy cara Aleksandra I. Było ono osobistym paktem, który zawarli suwerenni władcy europejscy. Pod hasłami „sprawiedliwość, miłości bliźniego i zgody” zobowiązywali się oni do udzielania sobie wzajemnie pomocy w przypadku zagrożenia rewolucyjnego. Podpisany wówczas traktat nie nakładał na członkowskie „narody chrześcijańskie” żadnych szczególnych obowiązków i dlatego przystąpiły do niego prawie wszystkie państwa europejskie (poza Wielką Brytanią, Państwem Kościelnym i Turcją). Kształt traktatu spowodował, że Święte Przymierze stało się tylko symbolem polityki prowadzonej przez wiodące mocarstwa, tj. Rosję, Austrię i Prusy. Potwierdził to w pełni protokół podpisany przez ministrów spraw zagranicznych tych państw 19.XI.1820 r. w Troppau (Opawa), który sankcjonował możliwość zbrojnej interwencji w obronie porządku ustalonego w Wiedniu.
Związek Mocarstw powstał z inicjatywy lorda Castlereagha i stanowił dość luźne porozumienie czterech mocarstw- Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii i Prus. Podpisany przez te państwa Akt Czwórprzymierza z 20 listopada 1815 r. miał charakter przymierza defensywnego wymierzonego przeciwko Francji. W razie ewentualnego zagrożenia pokoju miały te państwa ustalać sposoby przeciwdziałania, ale nie miały obowiązku uczestniczenia w działaniach zbrojnych. Szczególne znaczenie miał ostatni punkt porozumienia, który zobowiązywał członków do zwołania konferencji Czwórprzymierza (od 1818 r. również Francja). Ta nowoczesna jak na owe czasy forma zapobiegania konfliktom stwarzała niebezpieczeństwo powstania instytucji o nieograniczonej władzy w kwestiach międzynarodowych i stanowiła zagrożenie dla średnich i małych państw. Zgodna polityka największych europejskich mocarstw w imię utrzymania własnego stanu posiadania zyskała nazwę „koncertu mocarstw”.
Rosja, Austria i Prusy jako monarchie absolutne były terenami potencjalnych wystąpień rewolucyjnych i dlatego car Aleksander I dążył do rozszerzenia celów Związku Mocarstw o prawo zbrojnej interwencji nie tylko w przypadkach zagrożenia pokoju europejskiego, ale również w przypadku zagrożenia politycznych i terytorialnych ustaleń wiedeńskich przez ruchy rewolucyjne i niepodległościowe. Sprzeciwiała się temu Wielka Brytania, która nie obawiała się tego typu zagrożeń i chodziło jej przede wszystkim o zabezpieczenie się przed ewentualnym atakiem ze strony Francji. Dlatego Wielka Brytania została uznana przez dziewiętnastowiecznych rewolucjonistów za obrońcę wolności, a Rosja, Austria i Prusy za symbol reakcyjnego ucisku.
Przedstawiony układ sił politycznych w Europie przetrwał do połowy XIX wieku, kiedy to wojna krymska zapoczątkowała jego rozpad. Wojna ta była następstwem trwającej od kilkudziesięciu lat rywalizacji Rosji, Austrii, Anglii i Francji o wpływy w Turcji. W grę wchodziły zarówno interesy polityczne, jak i gospodarcze. Rosyjskie porty nad Morzem Czarnym były ważnym dla imperium centrum handlu międzynarodowego. Mikołaj I, po klęsce Węgrów w 1849 r. przekonany o dominującej roli Rosji w Europie Środkowej i Wschodniej, parł do rozbioru Turcji bądź zachowania formalnie jej państwowości za cenę ustalenia w tym regionie stref wpływów. Pretekstem do interwencji zbrojnej stała się dla cara sprawa miejsc świętych w Jerozolimie, pozostających pod opieką klasztorów katolickich i prawosławnych. Po 1850 r. pod wpływem Francji rząd turecki zaczął faworyzować łacinników. Trzy lata później Rosja zażądała od Turcji prawa do opieki nad wszystkimi prawosławnymi. Jawna ingerencja w wewnętrzne sprawy innego państwa zbliżyła Anglię i Francję.
W 1853 r. wojska rosyjskie zajęły Mołdawię i Wołoszczyznę, a carska flota rozbiła siły tureckie na Morzu Czarnym w bitwie pod Synopą. Wobec niebezpieczeństwa hegemonii rosyjskiej w tej części świata w konflikt zaangażowały się mocarstwa zachodnioeuropejskie. Po odmowie Rosji opuszczenia okupowanych przez nią księstw naddunajskich, w marcu 1854 r. Anglia i Francja wypowiedziały jej wojnę.
Działania zbrojne były ograniczone na bardzo małą skalę. Pierwsze dwa desanty sprzymierzonych, na Wyspy Alandzkie i Warnę, zakończyły się niepowodzeniem. Jedynym państwem, które Anglii i Francji udało się nakłonić do pełnego udziału w wojnie przeciw Rosji, była Sardynia, licząca na poparcie sojuszników w swej polityce zjednoczenia Włoch. Austria, formalnie neutralna, faktycznie wspierała swą dyplomacją koalicję antyrosyjską. Głównym teatrem wojny stał się Półwysep Krymski, gdzie przez rok prowadzono wyczerpujące działania z dużym zużyciem środków techniczno-materialnych. Sprzymierzeni z trudem łamali opór rosyjski, a w sierpniu 1855 r. pod Bałakławą ponieśli porażkę. We wrześniu tego roku po blisko rocznym oblężeniu skapitulowała rosyjska załoga twierdzy w Sewastopolu. Jej upadek zakończył kampanię krymską. Sukcesy rosyjskie na Kaukazie, a zwłaszcza zdobycie tureckiej twierdzy Kars, nie były już w stanie zmienić biegu wydarzeń. Nowy car Rosji Aleksander II zgodził się na rokowania pokojowe.
Dzięki dyplomatycznym zabiegom Anglii i Francji oraz niezaangażowanych bezpośrednio w konflikt Prus i Austrii, sojuszników Rosji ze Świętego Przymierza, wojna zakończyła się traktatem pokojowym podpisanym w Paryżu w 1856 r. Postanowienia traktatu położyły kres dominacji Rosji nad Turcją. Wojna przyczyniła się do rozbicia Świętego Przymierza, czyli sojuszu Rosji, Austrii i Prus.
Zjednoczenie Niemiec w 1871 r. dało początek dominacji Cesarstwa Niemieckiego na kontynencie europejskim. Republikańska Francja dawną pozycję mogłaby odzyskać tylko w sojuszu z Rosją lub Austro-Węgrami. Rozumiejąc to, Bismarck starał się utrzymać pokonanego przeciwnika w izolacji. W tym celu odbył się w Berlinie w 1872 r. zjazd trzech cesarzy, mający uchodzić w oczach świata za próbę odnowienia Świętego Przymierza. W następnym roku podpisano konwencje wojskowe i polityczne. Odnowiony sojusz Rosji, Niemiec i Austro-Węgier miał znacznie słabsze podstawy niż na początku XIX wieku. Zagrażała mu zwłaszcza rywalizacja austriacko-rosyjska na Bałkanach.
W 1875 r. Niemcy, zaniepokojone odbudową francuskich sił zbrojnych, chciały podjąć wojnę prewencyjną przeciw zachodniemu sąsiadowi. Plany niemieckie udaremniła zdecydowana ingerencja dyplomacji rosyjskiej. Tymczasem w sierpniu 1875 r. w Bośni i Hercegowinie wybuchło powstanie antytureckie. W następnym roku chwycili za broń Bułgarzy, a Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turcji. Ruch wyzwoleńczy narodów bałkańskich został wykorzystany przez mocarstwa dla własnych celów. Rosja dążyła do odzyskania i umocnienia swych wpływów na półwyspie oraz objęcia kontroli nad cieśninami czarnomorskimi. Austro-Węgry chciały przyłączyć Bośnię i Hercegowinę oraz wybudować kolej żelazną do Salonik. Na początku 1877 r. ustalono podział strefy wpływów na Bałkanach- zachodnia część miała przypaść Austro-Węgrom, wschodnia Rosji.
W kwietniu 1877 r. wybuchła wojna rosyjsko-turecka, przyjęta z entuzjazmem przez rosyjską opinię publiczną jako marsz wyzwoleńczy na rzecz wyznających prawosławie narodów bałkańskich. Po stronie Rosji do wojny przystąpiły Serbia, Czarnogóra i Rumunia. W Bułgarii patrioci organizowali oddział ochotnicze, walczące u boku armii rosyjskiej. Najcięższe walki toczyły się o przełęcz Szipka i twierdzę Plewna. W styczniu 1878 r. wojska rosyjskie zajęły Adrianopol, stając u wrót stolicy państwa- Stambułu. Opanowaniu miasta przez Rosjan zapobiegła demonstracja floty angielskiej na Morzu Marmara. Preliminaria traktatu pokojowego, podpisane przez Turcję i Rosję w San Stefano, oddawały w ręce rosyjskie strategiczną kontrolę nad Bałkanami za pośrednictwem utworzonej mocą tego traktatu Wielkiej Bułgarii. Państwo to miało objąć ziemie słowiańskie od Dunaju po Morze Egejskie i od Morza Czarnego po Jezioro Ochrydzkie.
Zaniepokojone mocarstwa skłoniły Rosję do poddania warunków traktatu mediacji międzynarodowej. Zwołany w tym celu pod egidą Bismarcka kongres berliński zakończył się podpisaniem w lipcu 1878 r. nowego traktatu pokojowego. Upadła idea Wielkiej Bułgarii. Zamiast niej utworzono niewielkie, lenne wobec Turcji księstwo bułgarskie i niezależną od niego autonomiczną prowincję zwaną Rumelią Wschodnią. Poza nabytkami terytorialnymi Rumunia, Serbia i Czarnogóra uzyskały całkowitą suwerenność. Bośnia i Hercegowina przeszły na 20 lat pod władzę austriacką.
Kryzys bałkański doprowadził do zbliżenia Niemiec i Austro-Węgier. Zawarty w 1879 r. w Wiedniu traktat przymierza między tymi państwami był skierowany przeciwko Rosji; w wypadku innych konfliktów zobowiązywał tylko do zachowania przyjaznej neutralności. W 1882 r. przystąpił do niego naród włoski. Traktat Trójprzymierza tworzył podstawy późniejszego podziału Europy na dwa przeciwstawne bloki. Jednocześnie Bismarck kontynuował politykę współpracy z Rosją. Była ona jednak stale zagrożona aspiracjami niemieckimi i austro-węgierskimi w Europie Wschodniej. W latach osiemdziesiątych w orbicie wpływów Trójprzymierza znalazła się Rumunia i Bułgaria. Po 1889 r. Europa wyraźnie podzieliła się na pro i antyniemiecką.
Układ był odnawiany w 1887, 1892, 1902, 1912 r. Formalnie przetrwał do 1915 r., tj. do momentu przystąpienia Włoch do wojny po stronie Ententy.
Kolejnym etapem rozpadu koalicji państw było powstanie Trójporozumienia. Był to sojusz Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii uformowany w latach 1892-1907. Początkiem procesu było zawarcie 17. VIII. 1892 r. rosyjsko-francuskiej konwencji wojskowej, która przewidywała użycie rosyjskich sił zbrojnych przeciwko Niemcom w sile co najmniej 700 tysięcy żołnierzy, jeżeli Francja zostanie zaatakowana przez Niemcy lub naród włoski. Natomiast, jeśli Rosję zaatakują Niemcy lub Austria poparta przez Niemcy, Francja zobowiązuje się wystawić 1 milion 300 tysięcy żołnierzy przeciw Niemcom.
Podpisy szefów sztabów nie były poparte umową międzypaństwową, co stało się dopiero faktem w dniach 27. XII. 1893 r. i 04. I. 1894 r. poparte przez wymianę listów pomiędzy ministrami spraw zagranicznych. Bezpośrednią przyczyną zbliżenia francusko-rosyjskiego było zamknięcie rynku niemieckiego dla rosyjskich płodów rolnych.
Nową jakość sojuszowi francusko-rosyjskiemu nadał Teofil Delcasse, kierujący polityką Francji od 1898 r. Dążył on do poprawy stosunków republiki z narodem włoskim i Anglią oraz rozszerzenia formuły sojuszu z Rosją na wszystkie kwestie europejskie. Carat, prowadzący coraz bardziej aktywną politykę na Dalekim Wschodzie, przyjął propozycję Paryża dość chłodno. Poprawą stosunków zainteresowani natomiast byli Włosi, wyczerpani wojną celną z Francją. Duży wpływ na to miała klęska Włochów w bitwie pod Aduą i przekonanie, że bez przychylności Francji, Rzym nie zdoła pozyskać nowych kolonii, zwłaszcza w Afryce Północnej. Żmudne rokowania francusko-włoskie zakończyły się w 1902 r. tajnym układem politycznym, w którym państwo włoskie zobowiązało się zachować neutralność w każdym konflikcie francusko-niemieckim.
Kolejnym krokiem było zawarcie układu francusko-brytyjskiego 08. IV. 1904 r. zwanego Entente Cordiale. Nie było to sojusz wojskowy, lecz jedynie usunięcie dotychczasowych nieporozumień, głównie w Afryce tj. w Egipcie, Maroku, Nigerii, Senegalu, a także w Syjamie i na Nowej Funlandii.
Trzecim etapem było zawarcie 31. VIII. 1907 r. układów rosyjsko-angielskich, które dotyczyły wyłącznie spraw Azji Środkowej tj. Afganistanu, Persji, Tybetu. Umowa ta była, tak jak i francusko-angielska z 1904 r., jedynie porozumieniem co do usunięcia sprzeczności interesów w Azji Środkowej.
W ten sposób stanęły naprzeciwko siebie dwa bloki polityczno-militarne: Trójprzymierze i Trójporozumienie. Doprowadziło to do wybuchu I wojny światowej. Wraz z jej wybuchem nastąpił ostateczny upadek europejskiego układu sił politycznych stworzonego przez kongres wiedeński.