Pytania i odpowiedzi.

1. Odwołując się do wybranych przykładów wyjaśnij pojęcia: noeromantyzm, modernizm, Młoda Polska.
- modernizm
- termin często używany wymiennie z określeniem Młoda Polska; przejęty został z literatury zachodniej na oznaczenie całości zjawisk występujących na przełomie XIX i XX w. (artystycznych, literackich, obyczajowych, filozoficznych)
- opozycja wobec zastanych zjawisk, wartości i konwencji; nowatorstwo, nowoczesność; bunt modernistyczny (?)
- modernista : nowy typ czÅ‚owieka, zwykle jednostki wybitnej, dotkliwie odczuwajÄ…cej szarzyznÄ™ powszedniej egzystencji; przeciwieÅ„stwo fillistra, koÅ‚tuna (wytworu kultury mieszczaÅ„skiej), którego należaÅ‚o zwalczać, krytykować, wyÅ›miewać, odcinajÄ…c siÄ™ od caÅ‚ego systemu mieszczaÅ„skich wartoÅ›ci „mieć”
- pojęcie najszersze, mieszczące w swoim zakresie znaczeniowym : dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm (TL 1)
- odejście od mimetycznego sposobu przedstawiania świata na rzecz techniki impresjonistycznej i symbolicznej
- przykÅ‚ad : „Moralność pani Dulskiej”
- MÅ‚oda Polska
- okreÅ›lenie użyte przez Artura Górskiego w 1898 w cyklu felietonów w krakowskim „Å»yciu”, polemicznych wobec poglÄ…dów i postaw poprzedniego pokolenia, bÄ™dÄ…cych manifestem pokoleniowym; obecnie termin historyczno-literacki
- podobnej terminologii używano jako nazw w literaturach zachodnioeuropejskich (Młode Niemcy, Młoda Francja)
- kładzie nacisk na:
- nowoczesność sztuki, jej nowatorskie i odrodzeńcze tendencje; elementy narodowe, typowo polskie
- zwiÄ…zek z romantyzmem (nawiÄ…zanie do wydawanego na emigracji w Paryżu czasopisma „MÅ‚oda Polska”
- Neoromantyzm
- termin użyty pierwszy raz w roku 1902; nazwa podkreÅ›la przynależność literatury koÅ„ca XIX w. do tradycji (romantyzm), kÅ‚adzie nacisk na kontynuacjÄ™ romantyzmu (można go rozumieć opozycyjnie wobec „modernizmu”)
- związki Młodej Polski z romantyzmem nie są jednoznaczne, bo romantyzm polski miał dwoistą naturę:
- zawierał pierwiastki uniwersalistyczne romantyzmu europejskiego (indywidualizm, bunt, prymat uczuć, )
- również elementy typowo polskie, wynikającej z sytuacji politycznej narodu pozbawionego niepodległości
- do literatury polskiej odnoszÄ… siÄ™ oba wzorce tradycji romantycznej:
- uniwersalistyczny : fascynacja romantyczną filozofią idealistyczną, wiara w świat nadprzyrodzony (Słowacki)
- narodowy : lit. zaangażowana, podejmująca ważne dla bytu narodu problemy (Wyspiański); temu nurtowi patronował Mickiewicz, wskazujący rodakom patriotyczną drogę

3. Ukaż fascynacje folklorem w literaturze Młodej Polski.
- folklor
- ludowa twórczość artystyczna
- obok schyÅ‚kowych nastrojów koÅ„ca wieku hasÅ‚a „powrotu do natury”, specyficzna forma ucieczki od wrogiego Å›wiata cywilizacji
- zainteresowano się wsią. ludem, prostotą wiejskiego życia; w skrajnych przypadkach : młodopolska ludomania
- Chłopi Reymonta
- epopeja chłopska, pierwsza w literaturze polskiej wybitna powieść, w której nie pojawiają się bohaterowie z grona szlachty
- szeroka panorama życia wsi : w ciągu dziesięciu miesięcy akcji powieści zmieniają się pory roku i wraz z nimi przeobraża życie chłopów; Jesienią pracuje się przy kopaniu ziemniaków, zimą młóci zboże, tka, wiosna to siewy, sianokosy, latem żniwa;
- poznajemy różne obrzędy, rozrywki wsi: zaręczyny, zaduszki, wesele, święta, odpusty
- poznajemy społeczność wiejską : ludzi stosunkowo bogatych i biedotę

8. Po co S. Wyspiański wprowadził do Wesela osoby dramatu?
- Wyspiański podzielił występujących w Weselu na osoby i osoby dramatu
- osoby (np. Gospodarz, Pan Młody, Żyd, Ksiądz) są postaciami rzeczywistymi,
- osoby dramatu, tzn. Chochoł, Widmo, Stańczyk, Hetman, Rycerz Czarny, Upiór, Wernyhora są postaciami fantastycznymi, duchami, wytworami urojeń i snów - symbolami
- Chochoł
- wymyślony jako gość weselny przez rozpoetyzowaną dwójkę (Poetę i Rachelę), a zaproszony do chaty przez Pana Młodego; zjawia się, zapowiadając, że ujawni co się w duszy komu gra, co kto w swoich widzi snach
- odegra znaczÄ…cÄ… rolÄ™ w II akcie dramatu; gdy każe JaÅ›kowi rozbroić zgromadzonych chÅ‚opów, gra na badylach sennÄ… melodiÄ™, a zebrani w chacie weselnicy leniwie taÅ„czÄ… w kółko w jej rytm („MiaÅ‚eÅ› chamie...”)
- jako symbol:
- optymistycznie : wszak pod słomą ukrywa się krzak róży - zapowiedź przyszłego życia i piękna, toteż można wierzyć, że gdy nadejdą lepsze czasy, tanecznicy zostaną obudzeni z letargu, otrząsną się z niemocy
- pesymistycznie : jest to jednak słomiany wiecheć, śmieć, który wkroczy, by uśpić naród i uniemożliwić zaplanowany czyn; chocholi taniec : symbol niemocy, apatii, także : zamknięte koło powtarzanych od wieków blędów
- Rycerz
- kojarzy siÄ™ z historycznÄ… postaciÄ… Zawiszy Czarnego, rycerza spod Grunwaldu
- pojawia się przed Poetą, który mówi : zbroją świeci, zbroją łyska, postać dawna, coraz bliska, tak by się nam serce śmiało do ogromnych, wielkich rzeczy
- Rycerz uosabia Moc, mówi o sobie : Ja Moc i jest ucieleśnieniem młodopolskich marzeń o sile i potędze (nietzsche)
- gdy jednak poeta zajrzy pod przyłbicę (w głąb siebie), zobaczy tam skrywaną głęboko pustkę i nicość: za przyłbicą pustość, proch (...) śmierć-Noc!
- Podsumowanie
- Wyspiański wykorzystał popularny w Młodej Polsce motyw zaglądania w głąb duszy; pokazał, co się komu w duszy gra, urządził swego rodzaju seans psychologiczny, który ujawnił w postaci osób dramatu drugie ja bohaterów, ich głęboko skrywane kompleksy, nie spełnione pragnienia, wewnętrzne rozterki, zarówno indywidualne jak i narodowe

9. Przedstaw Wesele jako realizacjÄ™ postulatu syntezy sztuk.
- Wyspiański marzył o nowej formie teatru i dramatu; początkiem reformy w teatrze powinna być przemiana dramaturgii (budowy)
- ideałem był dramat, będący syntezą wielu dziedzin sztuki
- elementy literackie (tekst)
- przekazuje ideę reform, tu : próba zorganizowania powstania, która się nie udaje z powodu wad społeczeństwa
- język charakteryzuje osoby, iformuje o ich środowisku, osobowości
- jÄ™zyk dramatu zwięźle i celnie potrafi wyrazić myÅ›l, stÄ…d wiele powiedzeÅ„ z „Wesela” weszÅ‚o do jÄ™zyka ogólnego :
- miałeś chamie złoty róg; każden sobie rzepkę skrobie; coż tam, panie, w polityce
- język znakomicie oddaje nastrój i wymowę poszczególnych scen
- sztuki plastyczne
- w didaskaliach (opis chaty) wymienione obrazy, w których treść jest istotna dla akcji dramatycznej
- J. Matejko „Wernyhora”, obraz Matki Boskiej CzÄ™stochowskiej
- muzyka
- w didaskaliach : „sÅ‚ychać huczne weselisko, buczÄ…ce basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet”
- do izby co chwila wpadajÄ… zmÄ™czoe taÅ„cem pary lub pojedynczy weselnicy; muzyka w III akcie : ChochoÅ‚a (zapis nutowy melodii ludowej) - dziÅ› to „stary niedźwiedz mocno Å›pi”)
operowanie kolorem, światłem, brakiem światła
didaskalia : opis izby; widok chaty z zewnątrz (opowiada Rachela) : chata rozświetlona z daleka, jak arka w powodzi

11. Wesele S. Wyspiańskiego i Moralność pani Dulskiej Zapolskiej - omów dwa rodzaje dramatu młodopolskiego;
- dramat w MÅ‚odej Polsce
- realistyczny, naturalistyczny, symboliczny (rzadko w czystej postaci, raczej mieszanie)
- Moralność pani Dulskiej
- naturalistyczny w czystej postaci (wyjątek); Emil Zola wypunktował cechy naturalizmu:
- prawda życiowa podana w sposób oczywisty, szczery, wprost, np: „Zbyszko spÅ‚odziÅ‚ ze sÅ‚użącÄ… dziecko i dochodzi do mezaliansu”
- akcja nie jest zawikłana, pisarz zmierza prosto do celu, nie komplikuje; wprowadzone na scenę mieszczaństwo
- zindywidualizowanie języka postaci : Dulska mówi niepoprawnie, mylą się jej wyrazy (np. scesja i secesja) na zasadzie podobieństwa fonetycznego
- didaskalia : świat przedstawiony z całkowitym prawdopodobieństwem (akcja w salonie mieszczańskim)
- Wesele
- 1901; dramat Å‚Ä…czy cechy realistyczne z symbolicznymi
- pokazuje konflikt miÄ™dzy wsiÄ… a miastem, podziaÅ‚ inteligencji i chÅ‚opstwa : „wyÅ›ta sobie, a my sobie, każdy sobie rzepkÄ™ skrobie”
- symbole : osoby dramatu, róg, czapka (pycha, duma), chochoł; końcowy taniec : symbol uśpienia, niegotowości do walki

12. Omów zagadnienie epopeiczności i bezczasu historycznego w Chłopach Reymonta.


13. Rola symbolu w literaturze modernistycznej. Omów na wybranych przykładach.
- symbolizm
- wyrastał z przekonania, że rzeczywistość otaczająca człowieka składa się ze znaków, czyli symboli bytu prawdziwego (idealnego) : reakcja na materialistyczny światopogląd pozytywistów
- tak rozumianego bytu nie można pokazać poprzez narrację czy opis, ale za pomocą symbolu, który jest:
- znakiem głęboko ukrytych treści, najczęściej niejasnych i niejednoznacznych
- był literacką formą filozoficznego idealizmu - tylko symbol nadawał się do wyrażania nieskończoności, wieczności, głęcbi duszy
- Wesele Wyspiańskiego
- różnorodne symbole: osoby (Rycerz), rzeczy (złoty róg), miejsca (chata - metafora społeczeństwa)
- służą osądowi społeczeństwa, skompromitowaniu mitów, którymi ono żyje (chłop potęgą jest i basta?)

14. Dulszczyzna - zjawisko czasów G. Zapolskiej czy problem uniwersalny?
- dulszczyzna
- fałszywa moralność; bohater : dlaczego taki, a nie inny
- człowiek wyrasta z określonego środowiska i tak samo działa (Zbyszko)
- Dulska : przyjmuje dziewczynę lekkich obyczajów, pieniędzmi płaci podatki; daje 1000 Hance i już można żyć po bożemu
- kołtuństwo
- personifikacja negatywnych cech dronomieszczaństwa, intelektualnego ograniczenia, zakłamania
- Dulska : twardą ręką trzyma cały dom; główny cel : budowa pozytywnego obrazu swojej rodziny w oczach innych ludzi; najważniejsze dla niej : opinia innych; podwójna moralność
- Mela, jedyna osoba autentycznie wrażliwa, stosująca przy ocenie kryteria etyczne
- Moralność pani Dulskiej : nie traci na aktualności, a dulszczyzna jest czymś, co nas niezmiennie otacza
- „KoÅ‚tuÅ„stwo jest chore na dÅ‚ugowieczność” K. MakuszyÅ„ski

15. Postać chłopa w wybranych utworach literackich modernizmu.
- patrz pyt. 5 : folklor
- Chłopi Reymonta
- niejednolita społeczność wiejska, ludzie stosunkowo bogaci i biedota, komornicy, wyrobnicy
- wszyscy, niezależnie od stanu majątkowego, biorą udział w tych samych obrzędach
- praca chłopa w określonych porach roku (pyt. 5)
- Wesele Wyspiańskiego
- obejmuje tylko jeden dzień, prezentuje pewien obrazek z życia podkrakowskiej wsi
- wyszydzona ludomania, powierzchowność zauroczenia (moda na ożenki z chłopkami)

17. Porównaj romantyczny i modernistyczny mit artysty.
- podobieństwa
- poeta jest postacią niezwykłą, wybitną, wrażliwą, obdarzony inteligencją bardziej od innych
różnice
- romantyzm
- „pieśń wajdeloty”, „wielka improwizacja” : wieszcz, prorok, przywódca narodu; sztuka ma ogromne znaczenie - jest niezniszczalna
- modernizm
- „konfiteor”, poezja Tetmajera, „eviva l`arte”; poeta nie ma kontaktu ze spoÅ‚eczeÅ„stwem( już nie narodem) spoÅ‚.- tÄ™pe, mieszczaÅ„skie,
małostkowe, niewrażliwe; poeta ponad filistrami i mieszczanami - outsider; sztuka dla sztuki (żadnych zadań)