Fatum czy wolna wola? Twoje refleksje nad ludzkim losem po lekturze wybranych tekstów kultury od starożytności do oświecenia.

WSTĘP
Czy człowiek ma wpływ na własne życie? Czy może sam o sobie decydować? A może to Bóg ingeruje w naszą egzystencję i dostosowuje ją do własnych planów? A może to tylko przypadek, że jesteśmy właśnie w tym miejscu na ziemi, spotykamy tych ludzi, uczymy się tych przedmiotów?
Czym w ogóle jest fatum? I czemu słowo to kojarzy się głównie z przykrymi wydarzeniami? Według słownika fatum to przeznaczenie, los zapisany w gwiazdach (przez Boga, bogów?). Słownik nie mówi, czy fatum jest dobre czy złe, a jednak gdy coś mi się nie układa tak jakbym chciała, to mówię, że nie mam szczęścia i, że ciąży nade mną fatum.
ROZWINIĘCIE
Układ problemowy:
Dowody na istnienie fatum:
Z antyku:
1) „Antygona” Sofoklesa – konflikt tragiczny; cokolwiek zrobi bohater spowoduje nieszczęście, nad jego losem panują bogowie, którzy albo mu pomagają albo przeszkadzają, sprzeciwienie się im powoduje ich gniew;
2) mitologia: np. dzieje Edypa – jego przeznaczeniem było poślubić własna matkę i zabić ojca, mimo prób zgładzenia Edypa, przepowiednia wypełniła się; to znaczy, że jego los był zaplanowany z góry, Edyp nie miał wpływu na własne życie, nie mógł zmienić jego biegu;
3) fabuła wszystkich antycznych tragedii opierała się na konflikcie tragicznym bohatera i fatum, które nad nim ciążyło, miało to doprowadzić widzów do katharsis (wewnętrzne oczyszczenie), to znaczy ludzie musieli czuć, że bohater jest niewinny i zwykły tak jak oni, ale jego życie jest z góry przeznaczone i musi się skończyć katastrofą
Ze średniowiecza:
Bóg panuje nad naszym życiem i śmiercią. Po śmierci człowiek nie może wybrać rodzaju i miejsca swojej nowej egzystencji, gdyż to Bóg ustala dokąd się udamy. W „Rozmowie mistrza Polikarpa ze śmiercią” można doszukać się wpływu Wyższej Istoty na nasze życie. Marzenia człowieka od razu zostają spełnione, tak jakby ktoś słuchał ich (Polikarp chce spotkać i poznać śmierć, co mu się udaje). Jest to więc dowód jednocześnie na istnienie przeznaczenia, jak i na to, że człowiek ma wpływ na to, co robi. Z jednej bowiem strony pewne było, że Polikarp spotka kiedyś Śmierć, ale z drugiej strony swoją prośbą – marzeniem przyspieszył jej przybycie.
Z renesansu:
Utwory Kochanowskiego:
1) treny: w cyklu utworów widzimy poszczególne etapy kryzysu światopoglądowego Kochanowskiego, w trenach autor pisze o bezsensie ludzkiego istnienia, które skazane jest z góry na śmierć, o przeznaczeniu, od którego nie można uciec, i tak:
a. w trenach I, II, III Kochanowski stwierdza, że światem rządzą prawa pozbawione sensu (umierają dzieci, które są niewinne i nieświadome jeszcze życia), światem rządzi bezduszny Bóg (człowiek więc nie ma wpływu na to, co się wokół dzieje, inaczej mała Urszulka nie umarłaby);
b. w trenie XI poeta z bólem mówi o tym, że człowiek to tylko marionetka, którą bawi się ślepy los („ Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy”), pokazuje, że wszelkie działania człowieka zmierzające do poznania i odkrycia Boskich prawd są bezcelowe, gdyż człowiek widzi tylko pozory, dlatego z góry jest skazany na przegraną;
2)fraszki: „O żywoce ludzkim” – Kochanowski przedstawia tu topos życia teatru i człowieka aktora, człowiek jest zwykłą marionetką, którą bawi się los, a gdy skończy swoją zabawę wepchnie go do mieszka, w którym są już inni ludzie, wszyscy z góry zostają skazani na brak indywidulaności, zapomnienie; jednostka nie jest ważna, liczy się masowość, ludzie wepchnięci do worka przestaną być oryginalni, tak więc przeznaczeniem człowieka jest śmierć, która dla wszystkich jest taka sama, zrównuje wszystkich bez względu na to, kim był za życia. Do jedego worka wpadną więc i misjonarze, którzy nawracają bezbożnych, lekarze, ratujący życie, i mordercy, złodzieje, ludzie, którzy nigdy w życiu nie zrobili nic dobrego;
Dowody na to, że człowiek może kierować własnym życiem:
Z renesansu:
Człowiek jest najważniejszy (antropocentryzm). Potrafi kierować swoim życiem, ma prawo do wolnego wyboru.
Z baroku:
Szekspir pokazał, że to człowiek, a nie nikt inny, kieruje swoim życiem. Może wybrać: dobro lub zło, bo jego postępowanie jest całkiem świadome. Pierwsza zbrodnia Makbeta pociągnęła za sobą kolejne. Makbet był ich świadomych. Nie musiał mordować, nic go do tego nie zmuszało. To nie przeznaczenie nim kierowało, ale chęć zostania królem.
Z oświecenia:
Rozum jest najważniejszy. Nie ma metafizyki, więc nie ma też przeznaczenia. Człowiek może wszystko zrobić, kieruje się rozumem, nad którym tylko on panuje. Z teorią przeznaczenia polemizuje Diderot w swj powiastce filozoficznej. Udowadnia, że człowiekiem może kierować drugi człowiek, a nie Bóg, dlatego nic nie jest zaplanowane i człowiek może zmieniać swoje życie jak mu się tylko podoba.
ZAKOŃCZENIE
Trudno jednoznacznie powiedzieć kto ma wpływ na ludzkie życie. Czy może my sami, czy może jakaś Istota Wyższa? Ja wierzę, że jeśli Bóg wie, co mnie w życiu spotka, to niebawem (jak wróżka patrząca w kryształową kulę) przepowie mi moją przyszłość.