Omów antyczną koncepcję losu człowieka

Mitologia rozbudza nasze marzenia, zapewne dlatego, że kryje w sobie niebywały ładunek emocji. Epoki starożytne są nam niewątpliwie bliższe niż jakiekolwiek inne. Często wydaje się nam, że jest to świat mitycznych opowieści epickich, który jest abstrakcyjny, daleki i skostniały przez upływ czasu. Ale to nie jest prawda. Mitologia jest bardzo bliska człowiekowi. Szczególnie poruszają nas mity Greków i Rzymian, ponieważ one właśnie są między innymi źródłem europejskiej tożsamości. Mitologia to wielki zbiór opowiadań o zwykłym zjadaczu chleba. Jeśli nawet mity opowiadają o bogach to pod ich postaciami można dostrzec ukryte wzorce ludzkich postaw i zachowań. Mit jest opowieścią, która przedstawia i organizuje wierzenia dawnej społeczności, próbuje dać odpowiedź na pytanie o pochodzenie świata i człowieka.
Mity w starożytności tworzyły więź społeczną i określały tożsamość danej grupy ludzi. Pełniły one funkcje poznawcze - umożliwiając interpretację zjawisk przyrody, światopoglądowe - będąc podstawą wierzeń religijnych i sakralne - łącząc kult bóstw i rytualne obrzędy. Współcześnie przybliżają obyczaje i tradycje starożytnego człowieka.
Do znanych mitów należy mit o Prometeuszu. Był on jednym z tytanów, twórcą człowieka i dawcą ognia. Prometeusz ulepił ludzi z gliny i łez, które mają symbolizować cechy człowieka - uczciwość i wrażliwość na krzywdę. Duszę zaś brał z ognia niebieskiego, którego parę iskier skradł z rydwanu słońca. Prometeusz jest archetypem człowieka, buntownika i bezinteresownego dobroczyńcy, który za swoją postawę i odwagę wobec Zeusa został przykuty do skał Kaukazu. Jest jedną z najwznioślejszych postaci w mitologii - bóg, który cierpiał przez miłość do ludzi. I dziś, we współczesnym świecie, istnieją ludzie, których można by nazwać współczesnymi Prometeuszami. W imię miłości do człowieka podążają wszędzie tam, gdzie ludzie oczekują pomocy, mimo niebezpieczeństw i ryzyka utraty życia.
Starożytni Grecy uważali, że człowiek nie ma wpływu na własny los, że jest on z góry przepowiedziany i przesądzony. Religię grecką cechował fatalizm, czyli wiara w przeznaczenie (fatum). Uosabiały je trzy siostry, Mojry (Parki), mieszkające w Hadesie. Przędły one nić ludzkiego żywota, a ostatnia przecinała ja, co oznaczać miało śmierć. Ich wróżby dotyczyły przyszłości: małżeństwa, pomyślność wypraw, klęski nieurodzaju, szczęście i tragedie rodzinne.
Wiara w przepowiednie jest znamienna dla całego świata antycznego. Ludzie epoki antycznej są nam niezwykle bliscy, bo ich cierpienia psychiczne i fizyczne, niepewność i lęk wobec śmierci, miłości i przeznaczenia budzą nasze wzruszenia, a nawet współcześnie i nas przecież dotyczą. Przecież wierność, oddanie, tęsknota i miłość Odyseusza do żony jakże często przypominają nasze uczucia do bliskich nam osób. "Odyseja" to pierwszy w historii romans, opowiadający o rozstaniu i spotkaniu po latach kochających się małżonków. Odyseusz był ulubieńcem bogów. W obliczu wojny trojańskiej opuścił swoją rodzimą Itakę, aby wziąć udział w walce. Cechą antycznych wojowników, jak również Odyseusza, był honor, odwaga w boju, spryt, patriotyzm, a także roztropność i konkretność. W „Odysei” Homer opowiada dzieje powrotu Odysa z wojny trojańskiej, jego wspomnienia z podróży, przybycie na Itakę. Opisuje nam również jego powrót do domu w przebraniu i krwawą zemstę zgotowaną rozzuchwalonym zalotnikom swojej umiłowanej żony Penolopy. Odyseusz, zgodnie z przepowiednią, zginął przypadkowo z rąk własnego syna Telegonosa.
Jak wielki był wpływ przepowiedni na życie człowieka potwierdza również mit o Królu Edypie. Edyp to człowiek, którego tragedią jest niewiedza, a klęską poznanie. Wobec bogów zgrzeszył dumą i pychą myśląc, że ucieknie przed swoim przeznaczeniem. Za to spotkała go odpowiednia kara. Edyp próbując zapobiec swemu przeznaczeniu, uciekł z Koryntu i udał się to Teb. Tam zabił Lajosa nie wiedząc, że to właśnie jest król Teb, a jego ojciec. Poślubił własną matkę, Jokastę, która urodziła mu czwórkę dzieci. Za nieświadome, podwójne przestępstwo Edypa, karę poniósł cały kraj. Kiedy prawda wyszła na jaw, Jokasta powiesiła się, a Edyp, aby zadać sobie jeszcze większe cierpienie od śmierci, wyłupał sobie oczy. Po czym poprosił o wygnanie z kraju. Towarzyszyły mu jego córki, Antygona i Ismena.
Antygona natomiast, była bardzo niezwykłą osobą. Życie nie szczędziło jej doświadczeń, a śmierć miała straszliwą. Kierowana pobudkami religijnymi i miłością siostrzaną złamała zakaz Kreona i pogrzebała ciało swego brata. Karą dla Antygony, za złamanie zakazu była śmierć głodowa. Kreon postąpił zgodnie z własnym przekonaniem - chciał stać na straży prawa, nie pozwolił, aby ktokolwiek był wyróżniany. Wybierając zaś dobro społeczne, utrzymanie silnej władzy i interesu państwa, naraził się bogom. Pogwałcił prawa religijne, nakazujące pochować zwłoki zmarłego. Antygona zamknięta w grobowcu powiesiła się, wybierając śmierć samobójczą od głodowej. Wykazała się wielką odwagą i niezwykłą siłą nawet w obliczu śmierci. Jest ona przykładem na to, że człowiek antyczny próbował czasami wpłynąć na własny los i kształtować bieg swego życia.
W obliczu śmierci, antyczni ludzie wykazywali się również wielkim sprytem. O czym opowiada mit o Syzyfie. Mit ten wyraża ludzkie marzenia o nieśmiertelności i nadprzyrodzonej sile. Syzyf był królem Koryntu, a znany był z tego, że nie bał się bogów, w konsekwencji za co został ukarany. Zgodnie z wyrokiem bogów, których nieraz udało mu się przechytrzyć, musiał toczyć głaz pod górę. Gdy był już u szczytu, kamień spadał w dół i Syzyf od początku musiał podejmować swój wysiłek.
Antyczni ludzie byli bardzo przywiązani do swoich rodzinnych miast i krajów. Opowiada nam o tym mit o Dedalu i Ikarze. Dedal był mistrzem we wszystkich sztukach, pracował jako budowniczy i rzeźbiarz u króla Krety - Minosa. Król pokochał go tak bardzo, że nie chciał się z nim rozstać nawet wtedy, gdy Dedal trapiony tęsknotą za ojczyzną, usilnie prosił o pozwolenie wyjazdu. Król nie pozwolił. Wówczas Dedal wymyślił nowy i niesłychany sposób ucieczki. Z ptasich piór, sklejonych woskiem, sporządził olbrzymie skrzydła, dla siebie i dla swojego syna, Ikara. W czasie ucieczki Ikara i Dedala z Krety, Ikar wzniósł się -pomimo przestróg ojca - zbyt blisko słońca, którego żar roztopił wosk zlepiający pióra skrzydeł. Ikar runął z wysokości do morza i zginął. Ikar jest odzwierciedleniem antycznego człowieka, który potrafi się zapamiętać, śmiercią zapłacić za chwilę szczęścia. Jest archetypem nierozwagi, uniesienia, uosobieniem piękna. Jego ojciec natomiast, jest człowiekiem rozważnym, doświadczonym, ale często postrzeganym jako przyziemny. Antyczny człowiek wierzył, że Niebo to obszar władzy najpotężniejszego z bogów - Zeusa. Mieszkał on na Olimpie - wysokiej górze, której szczyt zawsze był spowity mgła. Grecy patrzyli w stronę olimpijskiego szczytu z wielka czcią, dla nich przynależał on raczej do Nieba niż do Ziemi. Zanim mieszkańcy Hellady zaczęli uważać bogów za władców świata, darzyli czcią całą przyrodę: drzewa, kamienie, strumyki, gaje. Charakterystyczną cechą religii starożytnych Greków było wielobóstwo. Niemal każda dziedzina życia, każda sfera ludzkich działań miała swego opiekuna, podobnie jak każde miasto i nieomal każda osoba. Inną, również znamienną cechą starożytnej religii greckiej było przenoszenie cech typowo ludzkich na postacie bogów. Bogowie greccy posiadali wady i zalety, kłócili się między sobą, rywalizowali, dręczyła ich zazdrość, przeżywali miłość i gniew, odczuwali strach. Jedyną cechą, jaką odróżniali się bogowie od ludzi była nieśmiertelność. Wierzenia Greków spowodowały, że zbudowano bardzo wiele świątyń poświęconych bogom. Ludzie bali się bogów. Bogowie mitologiczni mieli ogromną władzę nad słabymi, kruchymi ludźmi. Zeus i inne bóstwa swoją przewagą i wielkością podkreślali małość ludzi. Przykładem na to jest opowieść o Odyseuszu. Podczas jego morskiej podróży, bogowie wielokrotnie utrudniali mu życie. Musiał pokonać wiele niebezpiecznych przeszkód, zanim dotarł do domu.
Podsumowując można powiedzieć, że mity nie stanowią same w sobie literatury. Niektóre z nich zwłaszcza te obrazujące egzystencjonalne doświadczenia człowieka zapewne nigdy nie zostaną zapomniane. Poza tym puenty wynikające z mitów są ważne i nie straciły swego sensu. Mity są ponadto dla nas obrazem ówczesnego światopoglądu i systemu wartości ludzi antyku. Prezentują wzorce postaw i ponadczasowe mądrości. Poruszają problematykę uniwersalną, są wreszcie doskonałym budulcem lub motywem wielu dzieł literatury i sztuki. Z czasem mity tracąc swoje funkcje sakralne, weszły do literatury w charakterze baśniowych i fantastycznych wątków. Niektóre wątki i motywy mitologiczne za pośrednictwem baśni i fantastyki weszły w obręb kultury ludowej, a stąd przedostały się do kultur europejskich. Mity funkcjonują jakby poza czasem, są ahistoryczne, nie można ich przypisać do określonej epoki. W opowieści mitycznej ważną rolę odgrywają metafory, alegorie i symbole. Mit nie wyraża treści wprost, lecz przekazuje ją poprzez obraz. Sylwetki mitycznych postaci doskonale odzwierciedlają zachowania ludzi i wynikające z nich konsekwencje, które mają ogromny wpływ na nasze życie. Mitologia jest dziełem ponadczasowym, które mimo upływu tysiącleci może być dla nas światłem, drogą oraz wskazówką jak żyć.