Na podstawie wybranych utworów literackich uzasadnij, że są one zwierciadłem czasu, w którym powstały.

Utwory literackie powstałe w oświeceniu wiernie odzwierciedlają czas, w którym powstały. Jest to czas, kiedy uwidaczniane były wady i przywary szlachty oraz ówczesnego systemu państwowego. Najbardziej ukazane jest to w oświeceniu polskim.

Jest to widoczne między innymi w utworach „księcia poetów polskich” – Ignacego Krasickiego. Poruszał on te problemy, które przyczyniały się do złego stanu państwa, osłabienia władzy królewskiej, upadku moralności i zaniku dobrych obyczajów. W tych czasach ojczyzna przeżywała szczególnie trudne chwile, a pierwszy rozbiór udowodnił, że znajduje się w głębokim kryzysie. Próby ratowania państwa tylko pozornie nic nie dały, pozwoliły na przeżycie 123 lat zaborów, po których kultura polska nie zginęła. Ignacy Krasicki to autor, w którego utworach wiele tej tematyki się przewija. Jego bajki mają charakter dydaktyczny. Te krótkie i zwięzłe utwory, były znane już w starożytności. Podstawy teorii tego gatunku stworzyli starożytni teoretycy, między innymi Arystoteles i Kwintylian. Przestrogi w nich zawarte i mądrość morałów miały służyć jako broń przeciwko skutkom ludzkiej głupoty i niespodziankom codzienności.

"Wstęp do bajek" odsłania krytyczne nastawienie poety do świata, w którym wprawdzie są ludzie dobrzy, wstrzemięźliwi, uczciwi i życzliwi, ale jest ich tak niewielu, że częściej bywają bohaterami bajek niż postaciami kształtującymi naszą rzeczywistość.
W "Malarzach" bohaterami są dwaj artyści. Jeden maluje "podobne" twarze, a drugi "piękniejsze". I jak się można domyślać, drugi dzięki sprytowi nie cierpiał biedy jak pierwszy. Bajka ta dowodzi, że ludzka próżność i brak rozsądnej samooceny dostarczają możliwości robienia niezłych interesów różnego typu spryciarzom. Jest dokładnym odzwierciedleniem tego, co działo się ówcześnie.
Pojawiające się w bajkach zwierzęta uosabiają ludzi z konkretnymi wadami, na przykład przedstawiony w utworze "Szczur i kot" człowiek pod postacią szczura jest zbyt pewny siebie i przekonany o swojej wyższości. Spotyka go za to kara, gdyż zostaje uduszony przez swego największego wroga - kota. Bajka przestrzega przed pychą, która powoduje, że człowiek zaczyna wierzyć w swą nieomylność, w swą niezniszczalną siłę, przez co traci poczucie rzeczywistości i nie dostrzega grożących niebezpieczeństw. Wystarczy wtedy moment, by stracić pozycję lub nawet życie. Podobnym utworem jest bajka pod tytułem "Kruk i lis". W niej lis tak długo chwalił kruka, że pięknie śpiewa, aż ten otworzył dziób, w którym trzymał ser. Na to tylko czekał lis, który porwał spadający ser i uciekł. Wystarczyło tylko kilka pochlebstw i fałszywych zachwytów nad wdziękami kruka, by ten dał się oszukać. "Bywa często zwiedzionym, kto lubi być chwalonym" - kończy poeta. Również dydaktyczny charakter ma utwór zatytułowany "Jagnię i wilcy". Bajka ta ukazuje, że w świecie rządzi silniejszy, który nie zawaha się wykorzystać swojej przewagi. W "Grochu przy drodze" autor krytykuje zbytnią przezorność, ostrożność, chciwość, które często przynoszą jeszcze większe szkody. Wszystkie z wyżej wymienionych utworów ukazują wady i przywary oświeceniowej ludności. Krasicki pisze o rzeczach charakterystycznych dla jego epoki. Przez bajki pragnie zmienić mentalność ludzką oraz świat wartości. Odkrywa także przykrą prawdę o ówczesnym świecie i zachowaniach. Krasicki był wspaniałym obserwatorem zjawisk społecznych. Zauważał te sytuacje z życia codziennego, które mogły rozbawić i zarazem nauczyć czegoś czytelnika. Przykładem takiego utworu jest "Dewotka", w którym ukazana jest przewrotność i dwulicowość ludzi, którzy co innego mówią, a co innego robią. W bajce tej kobieta odmawiając słowa modlitwy "odpuść nam nasze winy, jako my odpuszczamy ... " bije swoją służącą za nieposłuszeństwo względem niej. Autor krytykuje tu fałszywą pobożność, zakłamanie i obłudę religijną, które często miały miejsce.

Satyry są bardziej refleksyjne niż bajki, z wyjątkiem "Ptaszków w klatce", który to utwór porusza problem polityczny. Posiadają mniej humoru, ponieważ zajmują się poważnymi problemami społecznymi. Czytając je wprawdzie śmiejemy się, lecz jest to gorzki śmiech. W satyrach autor posługuje się komizmem by uwydatnić przywary ludzkiego charakteru, ówcześnie powszechne podleganie obcym wpływom oraz ułomność systemu państwowego. Krasicki nigdy nie piętnuje poszczególnych osób. Posługuje się śmiesznością jako jedną z form krytyki.
Jedną z ważniejszych satyr jest utwór "Do króla", w którym przedstawiony jest negatywny portret szlachcica Sarmaty. Jest mistrzowską formą obrony króla i krytyką jego przeciwników. Utwór skierowany jest do Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Autor wysuwa szereg zarzutów wobec króla: ” o jego młodość nie byłeś, prawda, winien temu, żeś nie stary, że jest Polakiem źle to więc, żeś Polak, źle, żeś nie przychodzień”. Radzi władcy, że powinien być groźny dla poddanych – król, nie człowiek , ma zdzierać, gnębić „zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb a będziesz wielkim”. W ten sposób Krasicki wyraził swój szacunek do króla i wypiętnował w ironiczny sposób poglądy szlachty sarmackiej, która te właśnie "wady" wytykała królowi.

Utworem krytykującym cudzoziemszczyznę jest "Żona modna". Autor naśmiewa się z modnej szlachcianki hołdującej obcym wzorom i modom, która ma przesadne wymagania "Masz waćpan kucharza? Masz waćpan stangreta? A pasztetnik? Tu pokój sypialny, a pokój do bawienia? Ja muszę mieć osobne od spania, od strojów, od książek, od muzyki, od zabaw prywatnych". "Żona modna" ośmiesza typ kobiety rozmiłowanej w zbytkach, bezkrytyczne poddawanie się modzie, życie ponad stan.
Podsumowaniem sądów Krasickiego o czasach w jakich żył jest satyra "Świat zepsuty" . Autor piętnuje brak przywiązania do religii i tradycji, lekceważenie zasad moralnych, zachęca do obrony ojczyzny, gani tchórzliwą postawę. Ośmiesza polskie zacofanie, odejście w niepamięć wszelkich cnót. Utwór jest pełen sarkazmu i gorzkiego szyderstwa.

Krasicki pisał także heroikomedie. "Monachomachia" czyli jak głosi podtytuł wojna mnichów jest przykładem tego typu. Akcja rozgrywa się w miasteczku, w którym były "trzy karczmy, bram cztery ułomki, klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki". Mnichów autor nazywa "wielebnym głupstwem". Utwór doskonale ukazuje wady zakonników takie jak: głupota, nieuctwo i pociąg do alkoholu.
Krytykowanie postaw szlachty sarmackiej przez twórców oświecenia, a w szczególności przez Krasickiego jest próbą nauki społeczeństwa poprzez humor. Wszystkie te utwory krytykujące i ośmieszające arystokrację bądź mieszczaństwo były wiernym odzwierciedleniem tego, co działo się w tamtej epoce.

W okresie rozwoju oświecenia na skutek myśli swobodnej rozwinęła się w Polsce publicystyczna prasa. Czasopismo „Monitor” wzorowane na angielskim "Spectator", ukazywało się dwa razy w tygodniu i rozwijało działalność społeczną i polityczną. Wydawany i redagowany był przez Franciszka Bohomolca. Do współpracowników "Monitora" należeli wybitni pisarze, jak Ignacy Krasicki czy Adam Naruszewicz. Na łamach czasopisma propagowano idee oświecenia, walczono z ciemnotą i zacofaniem, ośmieszano sarmatyzm szlachecki. Głównym przedmiotem krytyki stała się obyczajowość arystokracji, ich brak poszanowania do prawa, bezczeszczenie sprawiedliwości, uczenie podstępu, zdrady, podłości, przekupywania i oszustwa. Podejmowano też takie tematy jak pijaństwo, marnotrawstwo, życie nad stan, okrucieństwo wobec poddanych oraz pogoń za cudzoziemszczyzną.

W dobie Sejmu Czteroletniego tworzyli znani publicyści jak : Stanisław Staszic, Julian Ursyn Niemcewicz i Hugo Kołłątaj. Publicyści poprzez swoją działalność pisarską nawoływali do walki z anarchią i z obrońcami przywilejów feudalnych. Proponowali postępowe reformy ustrojowe i społeczne, domagając się wcielenia ich w życie.
Stanisław Staszic swoje poglądy i program społeczno-polityczny zawarł między innymi w poniższych utworach:

"Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego"
Był to traktat polityczny wydany przed obradami Sejmu Czteroletniego. Staszic prezentuje tu swoje poglądy, które są zgodne z poglądami Jana Zamojskiego (wielkiego wówczas autorytetu). W rozdziale o edukacji zaznacza, iż podstawą nauki jest etyka i religia. Człowiek powinien pracować w swoim zawodzie. Edukacja powinna działać jako wychowanie obywatelskie. Szkolnictwo ma wychowywać ludzi światłych. Propagował on szkoły rycerskie. W "Polsce" mowa jest o tym, że chłopi emigrują z Polski, bo jest anarchia i niesprawiedliwość. Dlatego, że w Polsce nie mogą żyć godnie. We wszystkich rozdziałach Staszic ukazuje ówczesną sytuację Polski i podaje pewne rozwiązania, aby w kraju było lepiej.
Julian Ursyn Niemcewicz pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, której znaczna część przypada jeszcze na okres przed rozbiorowy. Jego działalność z tych czasów obejmuje oprócz utworów dramatycznych wiersze okolicznościowe, bajki o charakterze politycznym, pamflety. Do najgłośniejszych z jego ówczesnych utworów należy komedia pt.: "Powrót posła" związana treściowo z działalnością Sejmu Czteroletniego. Jest to odzwierciedlenie wszystkich ważniejszych wydarzeń rozpatrywanych w czasie Sejmu Wielkiego. To najostrzejsza w literaturze polskiej satyra na sarmatyzm w życiu politycznym, apelująca do sumień ludzkich. Niemcewicz przedstawił w niej dwa przeciwne sobie obozy szlacheckie: działaczy stronnictwa patriotycznego, Podkomorzego i jego syna Walerego, posła na sejm oraz obrońców starych porządków feudalnych w osobie starosty Gadulskiego , jego żony i Szarmanckiego, typowego "kawalera modnego", w którym zepsucie moralne łączy się z konserwatyzmem społecznym. Wątła intryga miłosna stanowi tu jedynie wątek poboczny, główna bowiem treść kryje się w warstwie społeczno-politycznej komedii, która znajduje swój wyraz w dialogach, jakie się toczą między głównymi postaciami. Do sztuki weszły żywe, aktualne wówczas problemy polityczne dyskutowane na debatach sejmowych, a ze sceny rozległ się głos wzywający do naprawy państwa, zniesienia liberum veto i wolnej elekcji oraz polepszenia doli chłopów.

Tak jak opisałam, utwory polskiego oświecenie bardzo dobrze i dokładnie opisują tamtejsze czasy. Skupiają głównie negatywne cechy podzielonego na klasy społeczeństwa. Szczególną uwagę poświęcają autorzy szlachcie, jej wadom i przywarom. Najbardziej krytykowane jest masowe pijaństwo, próżność, chciwość i dwulicowość. Naganę dla społeczeństwa wspaniale ubiera w słowa Ignacy Krasicki. Jego hasłem przewodnim jest „bawić ucząc”. Na podstawie tego właśnie hasła stworzył swoje bajki, pełne inteligentnie skomponowanych zakończeń i mądrych morałów. Satyry już mniej zabawne, ale wiarygodnie ukazujące ówczesny zachwyt cudzoziemszczyzną, życie ponad stan, brak przywiązania do religii i tradycji, brak zasad moralnych.. Oświeceniowa prasa również nie pozostawiła przysłowiowej „suchej nitki” na polskich szlachcicach. Krytykowała ich i ośmieszała, lecz przy tym próbowała nawrócić ich. Podawała zasady moralne, ale niestety, ludność wtenczas bardzo zacofana i po prostu głupia, nie rozumiała przesłania. Każdy z wyżej wymienionych utworów na swój sposób, lecz bardzo dokładnie odzwierciedla czas, w którym powstał. Dzięki temu są w pewnym sensie zabytkami polskiego oświeceniowego piśmiennictwa oraz dosyć obiektywnym źródłem czerpania informacji o ówczesnej sytuacji w Polsce.