Dramat, tragedia, początki teatru ...

1. Budowa tragedii antycznej.

1. Zasada trzech jedności:
a) czasu - akcja rozgrywa się w czasie jednej doby (między wschodem i zachodem słońca)
b) miejsca - akcja rozgrywa się w jednym miejscu ( o wydarzeniach innych informuje specjalny aktor - posłaniec)
c) akcji - jest ona jednowątkowa (bez wątków pobocznych)
2. Ograniczona liczba aktorów (3), występowali tylko mężczyźni
3. Brak scen zbiorowych
4. Konflikt tragiczny ( starcie dwóch przeciwstawnych racji, jedna z nich musi zginąć, postacie kierowani fatum, losem, przeznaczeniem)
5. Istnienie chóru
6. Zasada decorum (obowiązek pisania tragedii stylem wysokim)
7. Zasada jedności estetyk ( zakaz przeplatania się scen tragicznych i komicznych)
8. Bohaterami są wybitne jednostki pochodzące z wyższych sfer
9. Specyficzna budowa utworu:
 prolog - zapowiedź wydarzeń
 parodos - pierwsze wystąpienie chóru, wprowadzające do akcji)
 pięć przeplatających się epejsodionów (wystąpienia aktorów) i stasimonów ( wystąpienia chóru)
 zawiązanie akcji z uwzględnieniem:
- perypetii (punkt kulminacyjny, zwrotny np. aresztowanie Antygony)
- katastrofy (klęska bohatera, najczęściej jego śmierć)
- kommos-u (scena lamentu i żalu)
- stychomatii (dialog 2 postaci złożony z jednowersowych wypowiedzi)
 exodos(ostanie wystąpienie chóru podsumowującego wydarzenia)

2. Wielkie i małe Dionizje.

Dionizje – attyckie święta obchodzone cztery razy w roku. Czczono na nich Dionizosa. Rozróżniamy:
a) Dionizje Małe (wiejskie) - dla uczczenia pory otwierania naczyń z młodym winem,
b) Dionizje Wielkie (miejskie) - z procesją posągu Dionizosa do gaju Akademosa. Przypadały na przełom marca i kwietnia. Składano wówczas bóstwu ofiarę z kozła przy śpiewie (dytyramb) i tańca chóru ubranego w skóry zwierząt. Podczas świąt organizowano m.in. zabawy ludowe, przedstawienia teatralne i składano ofiary.

3. Wygląd teatru greckiego.

Budowa teatru:

 Orchestra (z języka greckiego "tanecznia") - powierzchnia w kształcie trapezu, a później koła, na której początkowo ustawiano ołtarz (thymele). Orchestra była przeznaczona na popisy chóru (taniec i śpiew).
 Theatron – miejsce dla widzów, widownia
 Skene - w starożytnym teatrze greckim podłużna budowla wzniesiona przy orchestronie, naprzeciw widowni, początkowo traktowana jako garderoba dla aktorów, od V w. p.n.e. jako tło gry scenicznej. Z obu stron zamykały ją paraskeniony.
 Proskenion, w starożytnym teatrze greckim - płaszczyzna sceny przeznaczona dla aktorów, podstawowy teren gry. Wprowadzony na przełomie IV i III w. p.n.e., a upowszechniony dopiero w II w. p.n.e. Ewolucja proskenionu była najbardziej zmiennym i najważniejszym elementem przemian teatru: poszerzano go i pogłębiano wraz z rozwojem akcji, później ustawiano na nim dekoracje.
 Parodos - przejścia w teatrze greckim, biegnące po obu stronach pomiędzy orchestrą a skene. Służyły do wejścia chóru na orchestrę. Wchodziła nimi również do teatru publiczność, zwłaszcza zasiadająca w niższych rzędach.
 Pinakes – malowane dekoracje

4. Antygona i Dziady cz. II.

Streszczenie.

Prologos: akcja toczy się przed pałacem królewskim w Tebach. Antygona rozmawia z siostra, Ismeną na temat rozkazu wydanego przez króla, Kreona. Postanowił on mianowicie z honorami obejść się z ciałem Etoklesa (obrońcy miasta), ale zakazał pogrzebu drugiemu z braci - Polinejkesowi (najeźdźcy). Antygona postanawia pochować brata i prosi o pomoc siostrę. Ismena odmawia. Wchodzi chór.
Parados: na wezwanie Kreona zebrał się Chór Starców Tebańskich. Śpiewa on radosną pieśń ku czci niedawnego zwycięstwa.
Epejzodion I: Kreon ogłasza oficjalnie swą decyzję. Nagle wchodzi strażnik z wieścią, że ktoś pochował ciało Polinejkesa. Przodownik widzi w tym integrację bogów, ale Kreon uważa, że przestępstwo popełniono dla pieniędzy i kategorycznie żąda schwytania winnego.
Stasimon I: Chór śpiewa pieśń pochwalną sławiąc państwo jako najwyższy przejaw cywilizacji. W związku z tym złamanie prawa uznaje za objaw zdrady ojczyzny. Strażnik wprowadza schwytaną Antygonę.
Epejzodion II: Dziewczyna została schwytana w chwili, gdy próbowała dokończyć obrzędy pogrzebowe. Kreon i Antygona toczą dysputę, w trakcie której każde uzasadnia swe postępowanie. Kreon - władca, uważa, że dobro państwa wymaga, aby zdrajca ojczyzny został ukarany. Dlatego też zabronił pochówku Polinejkesowi. Antygona natomiast, broniąc praw boskich, uważa, że nikomu nie wolno łamać praw nakazujących grzebać zmarłego. Święte zasady są dla niej wyższe niż prawo wyznaczane przez człowieka. Kreon podtrzymuje swą decyzję ukarania siostrzenicy, podejrzewa również Ismenę o współudział w przestępstwie. Ismena gotowa jest wziąć na siebie współodpowiedzialność, ale Antygona z pogarda odrzuca jej pomoc.
Stasimon II: Chór wyraża współczucie dla Antygony. Uznaje jej winę, ale widzi ją w perspektywie cierpień i grzechów przeklętego rodu Labdakidów. Pojawia się Hajmon, syn Kreona.
Epejzodion III: Hajmon kocha Antygonę i występuje w jej obronie. Zarzuca ojcu upór i tyranię, bowiem lud, na który się powołuje Kreon, stoi po stronie dziewczyny. Ojciec w rozżaleniu oskarża go o słabość i postanawia ukarać Antygonę przez zamurowanie żywcem.
Stasimon III: Chór śpiewa o potędze bogini miłości, Afrodyty, za której przyczyna powstają spory w rodzinach. Straż wprowadza Antygonę.
Epejzodion IV: Bohaterka żegna się z życiem. Żal jej wszystkiego, czego nie zdążyła zaznać: miłości, małżeństwa, macierzyństwa. Chór jej współczuje przypominając jednak o klątwie ciążącej nad rodem. Kreon przerywa lament rozkazując przyspieszyć wyrok.
Stasimon IV: Chór wspomina Danae, Likurga, synów Fineusa, którzy podobnie jak Antygona żywcem zostali zamknięci w grobowcu - w ten sposób podkreślając, że nikt nie umknie przeznaczeniu. Wchodzi niewidomy wróżbita, Tyrezjasz.
Epejzodion V: Tyrezjasz rozgłasza, iż ptaki i psy, które żywiły się porzuconym ciałem Polinejkesa skalały świątynie. Rozgniewani bogowie nie chcą słuchać modłów i przyjmować składanych ofiar. Radzi więc królowi, aby odwołał dwoje decyzje. Kreon odmawia, bowiem jest przekonany, że wróżbita został przekupiony przez wrogów. Rozgniewany Tyrezjasz zapowiada śmierć Hajmona. To dopiero przekonało króla i za radą Przodownika Chóru nakazuje uwolnić Antygonę i pochować Polinejkesa.
Stasimon V: Chór śpiewa hymn ku czci patrona Teb, Dionizosa prosząc boga o pomoc.
Exodos: Posłaniec przynosi wieść o śmierci Hajmona. Na prośbę królowej, Eurydyki, opowiada, że Kreon po pochowaniu Polinejkesa nakazał otwarcie grobowca Antygony a tam zastał syna tulącego ciało ukochanej, która powiesiła się. Na widok ojca młodzian rzucił się nań z mieczem, a gdy chybił, popełnił samobójstwo. Zrozpaczona Eurydyka wybiega. Kreon wnosi ciało syna, a Posłaniec powraca, by oznajmić mu, że żona również popełniła samobójstwo, pchnęła się nożem. Kreon rozpacza nad bezmiarem swoich win. Chór śpiewa o bogach, którzy zsyłają karę za pychę i przez cierpienie uczą rozumu i miary.

Konstrukcja utworu i jej styl.

"Antygona" jest tragedią - poważnym utworem scenicznym, którego motyw przewodni stanowi nieprzezwyciężony konflikt pomiędzy dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi (losem, prawami historii, interesem społecznym, prawami natury). Zatem podstawową kategorię estetyczna stanowi tu tragizm połączony z wzniosłością. Bohaterowie wyrastają ponad przeciętność, ale ich losami kieruje przeznaczenie (fatum).
Budowę akcji charakteryzuje zasada trzech jedności: -- miejsca, -- czasu (czas fabuły nie przekracza 24 godzin), -- fabuły (jeden wątek pozbawiony scen epizodycznych, z bohaterami, których pojawienie się przybliża rozwiązanie konfliktu).

Charakterystyka postaci:
1. Antygona- wierząca, aktywna, stawia czynny opór, kocha brata, przeciwstawia się ojcu - odważna, moralna, uparta, konsekwentna, rozważna, nie obawia się śmierci, religijna
2. Kreon - uparty, dumny, pyszny, jest despotą, nieustępliwy, porywczy, dba o autorytet, chce być sprawiedliwy i przestrzegać praw, ceni państwo
3. Hajmon (syn Kreona, narzeczony Antygony) - ma inny pogląd na sposób rządzenia państwem, ceni lud, jest mniej radykalny od ojca, rozważny, kochający Antygonę.
4. Ismena (siostra Antygony) - niezdecydowana, bojaźliwa, uległa, chce być lojalna wobec króla, uznaje wyższość mężczyzn, oportunistka
5. Polinejk - poległy brat Ismeny i Antygony, zdrajca ojczyzny

5. Współczesny dramat.

Dramat – to przede wszystkim jeden z trzech, obok liryki i epiki, rodzajów literackich. Jest to właściwie rodzaj sztuki na granicy teatru i literatury. Jako utwór literacki charakteryzuje się przede wszystkim tym, że jest tworzony w celu realizacji scenicznej, jednak występują też dramaty niesceniczne, których autorzy skupili się bardziej na rozbudowie samego tekstu. Ale i te granice są płynne, na początku uważano dramaty romantyczne za niesceniczne, podczas gdy dziś "Dziady" Adama Mickiewicza to jeden z najczęściej wystawianych dramatów.
Dramaty oparte są przede wszystkim na akcji, która wyrażona zostaje głównie w dialogach i monologach (tekst główny), a także komentarzach, wskazówkach i opisach sytuacji na scenie, czyli didaskaliach (tekst poboczny).
Za główne odmiany dramatu uważa się komedię i tragedię, ale po przełomie w drugiej połowie XIX wieku granice te są płynne, jednakże główne gatunki dramatu to: dramat poetycki, dramat romantyczny, dramat absurdu, dramat mieszczański, dramat realistyczny, dramat liturgiczny, dramat satyrowy, dramat psychologiczny etc.

6. Początki teatru.

Początki teatru greckiego datuje się na VI w. p.n.e. Słowo „teatr” pochodzi od greckich wyrazów „teatos” – dostrzegalny, „teates” – widz i „teatron” – miejsce dramatycznych przedstawień. Prawdziwy początek teatru ma jednak swój początek w czasach prehistorycznych i wywodzi się od obrzędowych tańców ówczesnej ludności. Teatr grecki wyrósł z religijnych obrzędów ku czci boga Dionizosa, miał więc w związku z tym charakter sakralny.
Oprócz znaczenia kultowego przedstawienia teatralne były swego rodzaju zawodami pomiędzy sławnymi dramaturgami. Oczywiście były też miejscem rozrywki i spędzania wolnego czasu przez Greków. Pierwsze przedstawienie zorganizował Pizystrat – tyran ateński. W pierwotnych przedstawieniach grał tylko jeden aktor, któremu towarzyszył chór. Później liczbę aktorów zwiększono do trzech. Początkowo przedstawienia odbywały się najprawdopodobniej na ateńskiej Agorze, gdzie teatr grecki składał się z kolistej przestrzeni z ołtarzem leżącym niedaleko świątyni. Na stoku wzgórza sytuowano widowiska. Z czasem zaczęto wznosić w miarę potrzeby prowizoryczne, drewniane konstrukcje. Po katastrofie, która miała miejsce w 490 r. p.n.e. i w wyniku której zginęło widzów, miejsce przedstawień przeniesiono w okolice świątyni Dionizosa Elutherosa (Teatr Dionizosa). Na przestrzeni V i VI w. p.n.e. wzniesiono tutaj konstrukcje kamienne, które ostatecznie ukształtowały założenia teatru greckiego.

7. Pierwszy polski dramat:

Napisany przez Jana Kochanowskiego w renesansie (XVI w.)

8. Pierwszy polski teatr.

Teatr Narodowy założony z inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 r. Związany jest z nim Wojciech Bogusławski – trzykrotny dyrektor Teatru oraz aktor i reżyser.

9. Polscy dramatopisarze.

Z. Krasiński, F. Zabłocki, J. Słowacki, S. Wyspiański.