Porównanie trzech dowolnie wybranych programów nauczania zintegrowanego.

Wielu z nas stawia sobie zasadnicze pytanie: W jaki sposób wychowywać młode pokolenie, aby świadome zadań, które stawia przed nimi współczesność mogło na miarę swoich zdolności budować kolejne warstwy wielkiej budowli cywilizacji?. Wielka odpowiedzialność spada na nauczycieli nauczania początkowego, którzy obok rodziny są najważniejszym elementem wprowadzającym młodego człowieka w świat współczesnego społeczeństwa. Moment tego wprowadzania przypada na szczególnie ważny etap rozwoju psycho- fizycznego dziecka, tym ważniejsza jest misja pedagogów.
Obecnie na rynku wydawniczym znajduje się wiele pozycji programowych dotyczących edukacji zintegrowanej. Są to pozycje niejednokrotnie zakorzenione w różnych filozofiach i stąd wynika ich wielka różnorodność. Mając na względzie dobro dziecka, nauczyciel powinien dokonać wyboru programu najbardziej odpowiadającego jego filozofii pedagogicznej, misji pracy jego szkoły, potrzebom i zainteresowaniom uczniów, oczekiwaniom lokalnej społeczności.
Porównaniu poddałam następujące programy zintegrowanej edukacji w klasach 1-3:
· „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku”, opracowany przez
Jadwigę Hanisz, WSiP W-wa.
· „Moja szkoła” Jolanty Faliszewskiej, Ewy Misiorowskiej, Jolanty Kaperskiej, Teresy
Wójcik i Czesława Cygańskiego, wydany przez Kielecką Oficynę Wydawniczą PW „MAC” Kielce.
· „Z Ekloudkiem w szkole” Haliny Kitlińskiej-Pięty, przy współpracy Agnieszki Maliszewskiej i Ewy Kardaś, wydany przez Wydawnictwa Edukacyjne „Żak” W-wa.
Wszystkie trzy programy ukazały się na rynku wydawniczym w roku 1999 jako odpowiedź na przeprowadzaną reformę edukacji. Ponadto program „Moja szkoła” testowany był jeszcze przed wprowadzeniem reformy w roku szkolnym 1998-1999.
Jako pierwsze przeanalizujmy ogólne założenia programów. Według autorów „Mojej szkoły” cele, treści i metody tego programu sprzyjają wszechstronnemu rozwojowi dziecka, czyli realizuje on potrzeby intelektualne, emocjonalne, moralne, estetyczne i fizyczne uczniów klas 1-3. Zinegrowany charakter „Mojej szkoły” wynika z całościowego obrazu świata stworzonego przez dobór treści, różnorodność metod (uzależnionych od potrzeb i możliwości dzieci), spójnych oddziaływań wszystkich środowisk wychowujących dziecko (rodzina, szkoła, itd.). Treści kształcenia zostały w programie wyodrębnione w następujące zakresy: edukacja polonistyczna, matematyczna, środowiskowa, techniczna, plastyczna, muzyczna, motoryczno-zdrowotna. Konstrukjca programu jest bardzo ogólna i wymaga zajrzenia do podręczników metodycznych i szczegółowego rozkładu zajęć przypisanych do programów. Jednocześnie sprzyja to dużej swobodzie nauczyciela w przygotowaniu i realizacji poszczególnych zajęć. Program posiada opracowane podręczniki, propozycje lektur, przewodniki metodyczne oraz szczegółowy rozkład materiałów.
W „Z Ekoludkiem w szkole” głównym założeniem jest ukazanie scalonego obrazu świata przy wykorzystaniu wielokierunkowej działalności uczniów oraz wspieranie ich w harmonijnym rozwoju. W zakresie treści łączy w sobie język polski, matematykę, środowisko społeczno-przyrodnicze, plastykę, muzykę, technikę, wychowanie fizyczne. Całościowy przekaz obrazu świata powoduje zatarcie się granic między poszczególnymi przedmiotami i nadaje zintegrowany charakter całemu programowi. W trakcie realizacj programu większość treści, czyli poszczególnych zagadnień wraca wielokrotnie (tzw. układ spiralny) i jest realizowana w różnych, z biegiem czasu szerszych, kontekstach. Sprzyja to utrwaleniu treści i tworzeniu pełniejszych struktur pojęciowych. Autorzy założyli również wysoką szczegółowość programu niewymagającą większych kompetencji w trakcie jego realizacji.
„Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku” zakłada kluczową rolę przepływu informacji we współczesnym świecie. Stąd też głównym założeniem programu jest nabycie przez uczniów podstaw wiedzy o sobie i świecie oraz metod, które umożliwią rozwijanie własnych zdolności rozumowania i wyobraźni, własnego osądu, poczucia odpowiedzialności. Wynikają stąd zadania takie jak: rozwinięcie predyspozycji i zdolności poznawczych, kształcenie pozytywnego stosunku do nauki, nauczanie podstawowych narzędzi w tym: czytani, pisania, komunikowania się, rachowania, myślenia, pamięci, uwagi, metod rozwiązywania problemów, wykształcenie dociekliwości w poznawaniu świata(!), dostarczenie podstawowych treści, uruchomienie mechanizmów uczestnictwa w życiu społecznym. Treści programowe poszczególnych działów wiedzy są takie same jak w powyżej opisanych programach. Zachowany również został ich zintegrowany charakter dzięki łącznemu ich traktowaniu bez rozdzielania na wyodrębnione jednostki przedmiotowe.
Wszystkie opisane programy mają zintegrowany charakter, dzięki czemu poznawany przez dzieci świat ma całościowy, scalony obraz. Program „Moja Szkoła” nastawiony jest w dużej mierze na opanowanie przez uczniów treści programowych. „Z Ekoludkiem w szkole” eksponuje kształtowanie u dzieci podstawowych umiejętności: czytania, pisania, liczenia. „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku” natomiast kładzie nacisk na kształcenie umiejętności niezbędnych w dobie przepływu ogromnych ilości informacji: zdolność rozumowania, wyobraźni, umiejętność dokonywania własnego osądu.
Głównym celem według „Mojej Szkoły” jest: „zapewnienie każdemu dziecku warunków do wszechstronnego rozwoju osobowości, wiedzy i umiejętności zgodnych z ich potencjalnymi możliwościami. W „Z Ekoludkiem w szkole” – „wspomaganie wszechstronnego i harmonijnego rozwoju dziecka”. „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku” – zakłada „wspomaganie dziecka w jego całościowym rozwoju tak, by było przygotowane na miarę swoich możliwości do życia w zgodzie z ludźmi, przyrodą i samym sobą”. Jak więc widać cele nadrzędne wszystkich programów są zbliżone: edukacja wczesnoszkolna ma wspomagać wszechstronny rozwój dziecka.
Z celów głównych wynikają cele szczegółowe. W poszczególnych programach przedstawiają się one następująco:
1. „Moja Szkoła” mówi o:
· kształtowaniu szczęśliwego, aktywnego poznawczo, asertywnego dziecka, umiejącego wypowiadać swoje zdanie i wysłuchać opinii innych ludzi;
· kształtowaniu odporności emocjonalnej dziecka na stres, lęki, napotykane trudności, umiejętność radzenia sobie z nimi i działania w różnych sytuacjach;
· Całościowym postrzeganiu świata;
· Dostrzeganiu związków przyczynowo skutkowych;
· Ciekawości poznawczej, pozytywnym nastawieniu do uczenia się;
· Zdobywaniu wiedzy i umiejętności z pomocą nauczyciela i samodzielnie;
· Rozwijaniu zainteresowań i uzdolnień;
· Kształtowaniu obrazu własnej osoby i samooceny;
· Kształtowaniu więzi rodzinnych, społecznych, narodowych, międzynarodowych;
· Zdobywaniu umiejętności: czytania, pisania, liczenia;
· Nabywaniu umiejętności organizowania sobie pracy i współdziałania w grupie;
· kształtowaniu wrażliwości na piękno przyrody, dzieł literackich, plastycznych i muzycznych;
· Kształtowaniu nawyków dbania o sprawność fizyczną zdrowie i higienę.
Tak sprecyzowane cele szczegółowe pozwalają wysnuć następujący wniosek: autorzy ukierunkowali program głównie na wykształcenie umiejętności związanych z kształceniem i samokształceniem. Wskazuje na to również sama kolejność celów.
2. „Z Ekoludkiem w Szkole” mówi o kompetencjach kluczowych:
· Uczenie się – wykorzystywanie doświadczeń i łączenie różnych elementów wiedzy;
· Myślenie – dostrzeganie związków przeszłości z teraźniejszością, związków przyczynowo – skutkowych i zależności funkcjonalnych;
· Poszukiwanie, dostrzeganie, postrzeganie i wykorzystywanie informacji z różnych źródeł;
· Doskonalenie się – ocena postaw i postępowania własnego oraz innych, przyjmowanie odpowiedzialności za siebie i innych, utrzymywanie zdrowia fizycznego i psychicznego;
· Komunikowanie się – skuteczne komunikowanie się, prezentacja własnego punktu widzenia, branie pod uwagę poglądów innych ludzi;
· Współpraca – praca w grupie; negocjowanie i osiąganie porozumienia, nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktów;
· Działanie – organizowanie pracy własnej i innych, opanowanie technik i narzędzi pracy, projektowanie działań.
Według mnie program ten w porównaniu do „Mojej Szkoły” w rozwinięciu kompetencji ukierunkowuje się nieco bardziej w stronę uspołecznienia dziecka. Widać to w kształtowaniu kierowania się systemem wartości uniwersalnych, odpowiedzialności za siebie i innych, negocjowania i osiągania porozumienia, podejmowania decyzji grupowych, stosowania procedur demokratycznych.

3. „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku”:
· Kształtowanie kompetencji komunikowania się z ludźmi;
· Kształtowanie kompetencji współdziałania i współżycia z ludźmi;
· Kształtowanie kompetencji posługiwania się metodami poznawania rzeczywistości;
· Kształtowanie kompetencji wyodrębnienia, opisywania i wyjaśniania związku między naturalnymi składnikami środowiska przyrodniczego a życiem i działalnością człowieka;
· Kształtowanie kompetencji odbiorcy wyrobów sztuki i przyszłego ich twórcy;
· Kształtowanie kompetencji użytkownika wytworów techniki i przyszłego wynalazcy.
Z kolei ten program najwięcej uwagi poświęca komunikowaniu się jako przepływowi informacji. Autorka podkreśla z resztą już w założeniach ogólnych dominujący charakter umiejętności przetwarzania danych nad ich gromadzeniem. Ważną rolę odgrywają tutaj jak i w poprzednim programie umiejętności społeczne jak: udział w lokalnej społeczności, umiejętność empatii względem drugiego człowieka.
Ponadto oprócz nabywania niezbędnej wiedzy i umiejętności zakłada ona w procesie edukacji kształtowanie różnych cech osobowości (wrażliwość na piękno j. ojczystego, odpowiedzialność za słowo, kultura słuchania radia i telewizji i wiele wiele innych).

Każdy z wyżej opisanych programów powinien rozwinąć w uczniach umiejętność samodzielnego myślenia, wyzwolić kreatywność, nauczyć podstawowych umiejętności (pisanie, czytanie, liczenie, komunikowanie się). Każdy z nich dostarcza pewien zakres treści, wspomaga uczenie się i wspiera rozwój osobisty ucznia. To, co je odróżnia to odmiennie położone akcenty na poszczególne cele wychowania. Osobiście najbardziej przemówił do mnie „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku”, opracowany przez panią Jadwigę Hanisz. Zakłada on nabycie fundamentalnych podstaw wiedzy i szereg metod umożliwiających rozwijanie rozumowania, wyobraźni i poczucia odpowiedzialnoci. Uważam natomiast, że nie należy sugerować się moją analizą i preferencjami w wyborze odpowiedniego programu. Wybór ten powinien być dostosowany do tego, co nauczyciel chce przekazać uczniom, co chce w nich wykształcić (cechy, umiejętności, sprawności), do filozofii szkoły, w której pracuje, jakimi metodami najlepiej się posługuje, oczekiwań środowiska lokalnego.

Literatura:
1. Hanisz J. „Program wczesnoszkolnej zintegrowanej edukacji XXI wieku”. Warszawa 1999.
2. Faliszewska J., Misiorowska E., Kaperska J., Wójcik T., Cygański C. „Moja szkoła”. Kielce 1999.
3. Kitlińska-Pięta H., Maliszewska A., Kardaś E. „Z Ekloudkiem w szkole”. Warszawa 1999.
4. Treliński G. „Kształcenie matematyczne w klasach początkowych”. Kielce 1995.