Kodeksy

KODEKS POSTĘPOWANIA CYWILNEGO
reguluje działalność sądów powszechnych i Sądu Najwyższego w postępowaniu cywilnym oraz występujących przed sądami osób: wszczynającego spór powoda oraz pozwanego. Sprawami cywilnymi są sprawy regulowane przez kodeks cywilny, kodeks rodzinny i opiekuńczy, kodeks pracy oraz w określonych przypadkach przez inne ustawy. Pewne sprawy cywilne mogą być rozstrzygane wg uproszczonych zasad (np. postępowanie uproszczone, nakazowe, upominawcze). Przewidziano także postępowania odrębne (np. sprawy małżeńskie oraz z zakresu stosunków między rodzicami a dziećmi). Sprawy cywilne są rozstrzygane w postępowaniu nieprocesowym, gdy ustawa tak stanowi (np. spadkowe). Postępowanie cywilne jest dwuinstancyjne. Działalność sądów może polegać również na zabezpieczeniu roszczeń i przymusowym wykonaniu orzeczeń i innych tytułów egzekucyjnych (postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne). K.p.c. reguluje ponadto postępowanie w sprawie odtworzenia zaginionych akt oraz uznanie i wykonanie orzeczeń sądów zagranicznych.
KODEKS CYWILNY
najważniejsza ustawa z zakresu prawa cywilnego, reguluje stosunki cywilnoprawne, a więc relacje (stosunki społeczne) pomiędzy równorzędnymi podmiotami (osobami fizycznymi oraz osobami prawnymi) z zakresu prawa osobowego, rzeczowego, spadkowego oraz zobowiązań. Podzielony na cztery księgi, normujące odrębne działy prawa cywilnego. Zasady wymiany dóbr i usług uregulowane są głównie w przepisach dotyczących stosunków umownych, a naczelną zasadą tych stosunków jest zasada swobody umów. Kodeks nie obejmuje wszystkich przepisów prawa cywilnego. Odrębnie uregulowano stosunki cywilnoprawne z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa wekslowego, czekowego, autorskiego, wynalazczego, hipoteki oraz inne.
KODEKS POSTĘPOWANIA ADMINISTRACYJNEGO
ustawa regulująca postępowanie organów administracji (rządowej i samorządowej) w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej. Postępowanie administracyjne przeważnie kończy się wydaniem decyzji administracyjnej (przez urząd administracji państwowej lub samorządowej). Kodeks gwarantuje kontrolę decyzji pod względem zgodności z prawem. Kontrola może być przeprowadzona w postępowaniu sądowo – administracyjnym wszczynanym poprzez wniesienie skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez uprawniony podmiot. Reguluje ponadto postępowanie w sprawie skarg i wniosków, wydawanie zaświadczeń oraz rozstrzyganie sporów o właściwość.
KODEKS BEHEMA
iluminowany (ornament roślinny na każdej stronie, 27 miniatur, inicjały) rękopis zawierający roty przysiąg i ustawy cechowe oraz odpisy przywilejów miejskich, ofiarowany 1505 radzie miejskiej Krakowa przez Baltazara Behema, notariusza i miłośnika sztuki; zawiera cenną ikonografię życia miasta i pracy rzemieślników swego czasu; ob. w Bibliotece Jagiellońskiej.
KODEKS PRACY
reguluje relacje pomiędzy pracownikami a pracodawcami oraz wzajemnymi prawami i obowiązkami objętymi stosunkiem pracy bez względu na podstawę zatrudnienia. Stosunek pracy można nawiązać na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Najczęstszym sposobem nawiązania stosunku pracy jest zawarcie umowy o pracę (na okres próbny, na czas określony, na czas nieokreślony lub na czas wykonania określonej pracy). K.p. określa maksymalny czas pracy poszczególnych grup pracowników, zasady obliczania, przyznawania oraz korzystania z urlopu wypoczynkowego oraz bezpłatnego. Specjalnej ochronie podlega praca osób, które nie przekroczyły 18 roku życia. Zawiera regulacje dotyczące pracy kobiet oraz mężczyzn wychowujących dziecko. Z uwagi na istotną rolę związków zawodowych w stosunkach pomiędzy pracownikami a pracodawcami, reguluje zawieranie układów zbiorowych pracy - porozumień pomiędzy związkami zawodowymi reprezentującymi określone grupy pracowników a pracodawcami. Ponadto normuje tryb rozstrzygania sporów o roszczenia pracowników, odpowiedzialność za naruszenie praw pracowniczych i inne zagadnienia.
KODEKS KARNY
ustawa regulująca zagadnienia dotyczące odpowiedzialności karnej za przestępstwo. Składa się z części ogólnej, szczegółowej oraz wojskowej. W części ogólnej zdefiniowano istotę przestępstwa oraz uregulowano zasady odpowiedzialności karnej, formy popełnienia przestępstwa (usiłowanie, przygotowanie, sprawstwo, podżeganie, pomocnictwo). Odpowiedzialności karnej podlega osoba, która popełniła przestępstwo po ukończeniu 17 lat (w przypadku najcięższych przestępstw po ukończeniu 15 lat). Odpowiedzialność karna jest wyłączona m.in. w przypadku obrony koniecznej, stanu wyższej konieczności, eksperymentu poznawczego, medycznego, technicznego lub gospodarczego. Karami są grzywna, ograniczenie wolności, kara pozbawienia wolności, kara 25 lat pozbawienia wolności oraz kara dożywotniego pozbawienia wolności. Aktualny k.k. (uchwalony 1997, nowelizowany 2001) nie przewiduje kary śmierci. W części ogólnej znajdują się również dotyczące zasady wymiaru kary oraz przedawnienia karalności i wykonania kary. Część szczególna kodeksu zawiera katalog poszczególnych przestępstw oraz określa wymiary kar grożące za ich popełnienie. Część wojskowa dotyczy odpowiedzialności karnej żołnierzy.
KODEKS ESZNUŃSKI
jeden z najstarszych zbiorów prawa (1. połowa XX w. p.n.e.), pochodzący z Esznuny, miasta-państwa w Babilonii, napisany w języku arkadyjskim, odnajdywany częściami (1935 i 1947).
KODEKS SPÓŁEK HANDLOWYCH
ustawa regulująca zasady tworzenia, organizacji, funkcjonowania, rozwiązywania spółek handlowych. Spółka handlowa jest organizacją wspólników (akcjonariuszy) służącą do osiągnięcia pewnego wspólnego celu, najczęściej gospodarczego. Do powstania spółki handlowej konieczne jest m.in. zawarcie umowy spółki. Spółki rejestrowane są w rejestrze przedsiębiorców, prowadzonych przez sądy rejonowe w ramach Krajowego Rejestru Sądowego. Obecnie można tworzyć w Polsce sześć typów spółek handlowych. Spółki: jawna, komandytowa, partnerska oraz komandytowo – akcyjna są spółkami osobowymi i nie posiadają osobowości prawnej. Spółki: z ograniczoną odpowiedzialnością i akcyjna są spółkami kapitałowymi i posiadają osobowość prawną od chwili rejestracji. Spółka jawna oparta jest na zrzeszeniu osób w celu prowadzenia przedsiębiorstwa pod własną firmą (nazwą). Wspólnicy odpowiadają za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Zbliżonymi typem do spółki jawnej jest spółka partnerska. Specyfiką tej spółki jest to, że może ona być utworzona w celu wykonywania wolnego zawodu przez osoby posiadające odpowiednie uprawnienia (np. adwokaci, notariusze, lekarze, architekci). Spółka komandytowa i komandytowo – akcyjna jest zrzeszeniem osób mającym na celu prowadzenie przedsiębiorstwa z tym, że odpowiedzialność jednego ze wspólników jest ograniczona tylko do kwoty określonej w umowie spółki. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością współwłaściciele nie odpowiadają osobiście za jej działalność a ich odpowiedzialność majątkowa jest ograniczona do wartości udziałów. Minimalny kapitał zakładowy tej spółki wynosi 50 tysięcy złotych. Wspólnicy nie muszą prowadzić spraw spółki ani jej reprezentować, ponieważ organem do tego powołanym jest zarząd. Udziały są trudniej zbywalne i nie można na nie wystawiać dokumentów ani na zlecenie, ani na okaziciela. Najbardziej skomplikowanym typem spółki tworzonym w celu realizacji większych przedsięwzięć, jest spółka akcyjna. Proces zakładania tej spółki jest też najbardziej sformalizowany, a minimalny kapitał zakładowy wynosi 500.000 złotych. Kapitał spółki dzieli się na akcje imienne lub na okaziciela o równej wartości nominalnej. Akcjonariusze zobowiązani są jedynie do świadczeń określonych w statucie. Spółki mogą podlegać łączeniom, podziałom oraz przekształceniom wg zasad szczegółowo określonych w Kodeksie.
KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO
ustawa regulująca zasady procesowe, właściwość organów ścigania i sądów oraz przebieg postępowania w sprawach karnych przed sądami powszechnymi oraz wojskowymi. Postępowanie zwyczajne (proces karny) obejmuje postępowanie przygotowawcze (prowadzone przez prokuraturę lub policję), przed sądem I instancji i wykonawcze. Od orzeczenia I instancji stronom przysługują środki odwoławcze (apelacja lub zażalenie), rozpatrywane przez sąd II instancji (postępowanie odwoławcze). W określonych przypadkach stronom służy prawo wniesienia kasacji, którą rozpatruje Sąd Najwyższy. K.p.k. uchwalony 1997 wyróżnia ponadto postępowania szczególne: w sprawach z oskarżenia prywatnego, uproszczone, nakazowe oraz w sprawach o wykroczenia. Ma przybliżyć polską procedurę karną do standardów międzynarodowych oraz przywrócić temu postępowaniu standardy demokratycznego państwa prawnego. Wprowadził nowe instytucje, których celem jest przyspieszenie postępowania przy poszanowaniu praw uczestników, np. skazanie oskarżonego bez rozprawy (w sprawach o przestępstwo zagrożone karą nie wyższą niż 5 lat pozbawienia wolności), dobrowolne poddanie się oskarżonego karze na rozprawie (bez przeprowadzenia postępowania dowodowego w sprawach o przestępstwo zagrożone karą nie wyższą niż 8 lat pozbawienia wolności), postępowanie mediacyjne (przeprowadzane pomiędzy podejrzanym i pokrzywdzonym przez osobę godną zaufania). Niektóre przepisy mają rangę norm konstytucyjnych (np. sądowa kontrola pozbawienia wolności, prawo do obrony, domniemanie niewinności, prawo do sądu i jawności rozprawy sądowej).
NAPOLEONA KODEKS
francuski kodeks cywilny z 1804; nawiązując do idei rewolucji 1789 wartościami podstawowymi uczynił wolność osobistą jednostki, własność prywatną, formalną równość obywateli wobec prawa, swobodę umów, świecki charakter małżeństwa oraz ślubów cywilnych; wielekroć nowelizowany, obowiązuje do dziś we Francji; stanowił wzór dla XIX-wiecznych kodyfikatorów prawa cywilnego Hiszpanii, Portugalii i Włoch; od 1808 obowiązywał w Księstwie W-wskim oraz Królestwie Polskim.
DROGOWY KODEKS
zbiór usystematyzowanych i opartych na wspólnych zasadach przepisów prawnych dotyczących bezpieczeństwa i porządku ruchu na drogach publicznych.
SYNAJSKI KODEKS
rękopis grecki Nowego Testamentu i Septuaginty pochodzący z IV w. n.e.; odkryty 1844 przez C. Tischendorfa w klasztorze św. Katarzyny; 1859 podarowany przez mnichów ros. carowi, 1862 opublikowany; od 1933 w British Museum; dokument istotny dla ustalenia oryginalnych tekstów Pisma Świętego.
GREGORIAŃSKI KODEKS
zbiór konstytucji cesarskich od Hadriana do Dioklecjana (pocz. II w. - koniec III w.) ułożony ok. 300 przez prawnika rzym. Gregorianusa.
MIĘDZYNARODOWY KODEKS REKLAMY
przyjęty 1966 przez Radę Międzynarodowej Izby Handl. (u nas przez Polską Izbę Handlu Zagr.); określa zasady wykorzystywania reklamy w działaniach zawodowych; reklama ma być zgodna z prawem danego kraju, uczciwa, wiarygodna, przyzwoita.