System szkolnictwa w Anglii.

Informacje podstawowe

Jak wiadomo, Wielka Brytania dzieli się na Anglię, Walię, Szkocję i Północną Irlandię. Każda z wymienionych części rozwiązuje problemy oświaty w odmienny sposób, ale podstawowe idee systemu oświaty i szkolnictwa są jednakowe. Ze względu na to, że struktura szkolnictwa w Anglii jest często wzorem dla innych części Wielkiej Brytanii ograniczam się zatem do charakterystyki systemu szkolnictwa w Anglii.

Królestwo Wielkiej Brytanii jest monarchią konstytucyjną, która opiera się na demokracji parlamentarnej, gdzie głową państwa jest król. Do niego też, jak i do dwuizbowego Parlamentu należy władza ustawodawcza. Natomiast władzę wykonawczą sprawuje rząd mianowany przez monarchę.

Dość istotnym elementem Wielkiej Brytanii jest to, iż składa się ona z czterech krain, a mianowicie: Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. Owe krainy administracyjnie dzielą się na 80 hrabstw, 9 regionów i 3 obszary wyspowe. Całe Królestwo zamieszkują 4 grupy narodowościowe takie, jak: Anglicy (którzy stanowią ok. 85 % ludności całego kraju), Szkoci, Walijczycy oraz Irlandczycy. Obowiązującym językiem urzędowym jest angielski, a w Walii również ich własny język – walijski .

Rys historyczny

Szkolnictwo angielskie jest doskonałym zwierciadłem, w którym odbiły się sprzeczności społeczno – polityczne życia Wielkiej Brytanii. Sprzeczności te mają swe źródło w historycznym procesie budowy społeczeństwa burżuazyjnego. Dlatego też pozostałości minionego okresu, które widoczne są w strukturze organizacyjnej władz państwowych oraz w rozwarstwieniu społeczeństwa angielskiego, charakterystyczne są także dla systemu oświaty i całego szkolnictwa.

W Anglii wcześniej niż w innych krajach europejskich rozpoczął się proces zeświecczenia szkoły. Na uwagę zasługuje również fakt, iż Kościół anglikański spełniał inną rolę niż kościoły katolickie w wychowaniu społeczeństwa z punktu widzenia nowych potrzeb ekonomicznych. Sprzyjającym momentem dla rozwoju szkolnictwa była również chwila szybkiego wzrostu nauk ekonomicznych, filozoficznych i biologicznych. W Anglii na rzecz szkolnictwa i wychowania działali Locke, Spencer, Milion oraz Owen. Dzięki działalności Owena w Anglii już pod koniec XVIII w. spotykamy liczne próby organizacji kursów i tzw. niedzielnych szkół dla młodzieży pracującej. Istniejące do czasów współczesnych dwa typy szkół średnich (szkoły publiczne i gramatyczne) powstały w XIV – XV w. Należy zaznaczyć, iż rozwój szkół początkowych wiąże się ściśle z potrzebami przemysłu, który już w XIX w. w sposób wyraźny dawał znać o sobie w całej Europie. Zatem szkoły te organizowały zajęcia w zakresie nauki czytania, pisania i rachunków w dni wolne od pracy .

Jednakże jeszcze na przełomie XIX i XX w. szkolnictwo angielskie znacznie odbiegało od wymagań ówczesnego przemysłu i życia społecznego. Powszechna szkoła podstawowa rozwijała się powoli, bowiem powszechność nauczania nie była realizowana nawet do trzydziestych lat XX w. Zatem w szkole angielskiej istniał duży odsiew. A co najważniejsze, powszechna szkoła oparta była (i jest jeszcze nadal) na teoriach psychologicznych i pedagogicznych, które dyktują wczesną specjalizację, upraktycznienie procesu nauczania, prowadzące do obniżenia wychowania umysłowego.

Pierwszy akt prawny dotyczący organizacji szkolnictwa, znany jako ustawa Forstera, został opublikowany w 1870 r. Ustawa ta wprowadziła okręgi szkolne oraz komitety szkolne, których zadaniem była organizacja szkół początkowych dla dzieci w wieku 5 – 12 lat. Ważne również dla rozwoju oświaty w Anglii miała również ustawa Balfoura z 1902 r., która w miejsce komitetów szkolnych wprowadziła komisje szkolne o rozszerzonych kompetencjach. Ich zadaniem była również organizacja szkół średnich. Wspomniane komisje organizowane były przy radach hrabstw wtedy, gdy szkolne komitety działały tylko w stosunkowo małych rejonach. Dalszy krok naprzód w dziedzinie oświaty zrobiony został przez Partię Pracy, która w 1924 r. zdobyła władzę. Wysunięto wówczas hasło: „średnie wykształcenie dla wszystkich”. Partia Pracy zmierzała do powszechności nauczania dzieci i młodzieży do 15 roku życia. W dalszym ciągu jednak szkoły publiczne i gramatyczne pozostały szkołami elitarnymi, prowadzącymi do studiów wyższych. Zasadniczą zmianę w sytuacji przyniósł dopiero 1944 r., w którym to parlament angielski uchwalił ustawę zwaną ustawą Buttlera .

Administracja szkolna

Administracja szkolna jest zdecentralizowana, zaś zarządzanie i odpowiedzialność za kształt i funkcjonowanie oświaty rozłożone jest pomiędzy organy administracji centralnej i lokalnej w poszczególnych krainach. Każda z nich – w tym i Anglia – posiada własną administrację, która jest jednocześnie organem Zjednoczonego Królestwa w określaniu wspólnych kierunków polityki oświatowej, minimum programowych, sposobów i wysokości finansowania, a także celów i kierunków badań naukowych. Nad realizacją wszystkich ustaleń czuwa 600 królewskich inspektoratów oświatowych .

Jak pisze D. Dziewulak „koszty ponoszone na rzecz finansowania oświaty wynoszą w Wielkiej Brytanii 4,1% produktu krajowego brutto, z tego 60% dysponują lokalne władze oświatowe. W Anglii, Walii i Szkocji noszą one nazwę Local Education Authorities (LEA), a w Irlandii Północnej – Education and Library Boards (ELB)” .

Organizacja systemu szkolnictwa

Słusznie stwierdza D. Dziewulak, iż struktura organizacyjna systemu szkolnego w Wielkiej Brytanii nie jest jednolita, dlatego też swą uwagę skupimy na systemie obowiązującym w Anglii.

W całym Zjednoczonym Królestwie, w tym i Anglii – oświata przedszkolna dotyczy dzieci między 3 a 5 rokiem życia. Ten szczebel „nauki” nie należy do obowiązkowych, a organizowany jest przez państwo – władze lokalne, organizacje kościelne, charytatywne lub przez osoby prywatne. Ilość godzin spędzonych przez dzieci w przedszkolu zależna jest od rodziców, ale należy zaznaczyć, iż istnieją przedszkola o przedłużonym dniu zajęć.

Przedszkole stanowi zatem pierwszą instytucję wychowawczą, ale – co najważniejsze – jest to instytucja tworzona przede wszystkim przez dzieci i rodziców, a dopiero w dalszej kolejności przez władze lokalne. Również wszystkie problemy rozwiązywane są z udziałem rodziców.

Po ukończeniu 5 roku życia dziecka, wchodzi ono w okres obowiązku szkolnego, który trwa do ukończenia 16 lat. Zatem łączny okres obowiązkowej nauki trwa 11 lat. Istnieje również możliwość rozpoczęcia nauki w wieku 4 lat.

Pierwszym ogniwem nauki szkolnej jest szkoła początkowa, trwająca 6 lat i obejmująca dwa etapy (patrz rys. 1):
• szkoły małego dziecka (infant schools) – dla uczniów od 5 do 8 lat,
• szkoły dla dzieci starszych (junior schools) – dla uczniów od 8 do 11 lat.
Dalsza nauka po szkole początkowej odbywa się już w różnych typach zróżnicowanej programowo średniej szkoły przeznaczonych dla różnych warstw społecznych.

Rys. 1. Organizacja systemu szkolnictwa w Anglii
• szkoły rozszerzonej (comprehensive school) ,
• szkoły nowoczesnej (modern schools),
• szkoły gramatycznej (grammar schools).

Każda z tych szkół ma dwa stopnie, które nie są formalnie oddzielone. Pierwszy obejmuje okres nauki do 16 roku życia. Stopień ten jest obowiązkowym szczeblem powszechnego nauczania średniego. Młodzież może jednak pozostać w danej szkole, aby dalej się uczyć do 18 lub 19 roku życia i przygotować się do studiów wyższych lub praktycznej działalności.

Najbardziej popularną jest szkoła rozszerzona, do której uczęszcza ok. 89% uczniów. Placówki te łączą różne kierunki nauczania ogólnokształcącego technicznego i przedzawodowego, co daje szeroką możliwość wyboru dalszej drogi życiowej. Nielicznie, bo 5% młodzieży uczęszcza do szkół nowoczesnych. Szkoły te mają charakter ogólnokształcący, a swymi programami obejmują trzy grupy przedmiotów: humanistyczne, matematyczno – przyrodnicze oraz praktyczne. Tylko 3% młodzieży trafia do szkół gramatycznych, które możemy zaliczyć do tradycyjnych szkół ogólnokształcących o charakterze klasyczno – humanistycznym. Podstawową funkcją tego typu szkół jest przygotowanie do studiów uniwersyteckich.

Oprócz przedstawionych placówek szkolnych charakterystycznym elementem brytyjskiej oświaty jest szkolnictwo prywatne (tzw. public schools). Są to ekskluzywne placówki głównie o klasyczno – humanistycznym kierunku nauczania, znane z surowej dyscypliny i ostrej selekcji uczniów. Są to szkoły płatne mimo, iż część z nich korzysta z zasobów finansowych LEA. Liczną grupą takich dotowanych placówek jest 168 szkół gramatycznych (direct grant grammar schools) przyjmujących wybitnie zdolnych uczniów z niezamożnych rodzin.

Szkoła początkowa

Szkoła ta, jak już wspomniałam wyżej, dzieli się na dwa ogniwa. Szkoły małego dziecka (infant schools) – dla uczniów od 5 do 8 lat, możemy określić jako klasy wstępne, w których to ma miejsce nauka pisania, czytania i rachowania. Wszystko to odbywa się przy pomocy zabaw, śpiewu, tańca oraz fizycznie przez gimnastykę. Wiedza dziecka o świecie zostaje wzbogacona przez pogadanki, wycieczki oraz czytelnictwo (pasywne). Praca w tym ogniwie opiera się na teorii spontanicznego rozwoju dziecka. Podstawową więc metodą pracy w klasach wstępnych jest swobodna zabawa i gra. Poważne miejsce w pracy z dziećmi zajmują różnorodne formy samoobsługi dostępne temu wiekowi. Dzieci sprzątają izby lekcyjne, pielęgnują kwiaty oraz uczą się prać bieliznę, przygotowywać jedzenie itp. I te zajęcia również organizowane są w formie zabawy w rodzinę .

Zadania szkoły początkowej wiążą się przede wszystkim z wychowaniem religijnym i fizycznym. Ponadto szkoła ta ma osiągnąć wyniki w zakresie nauki czytania, pisania i rachunków. Wśród zadań wychowawczych programy podkreślają potrzebę kształcenia zainteresowań nauką szkolną oraz wyrobienia woli i charakteru.

Przejdźmy do bliższej charakterystyki treści i systemu nauczania na obu szczeblach szkoły początkowej. Program pierwszych dwu klas dla dzieci w wieku 5 – 6 lat przewiduje następujące zajęcia :
• zabawy ruchowe przy akompaniamencie muzyki, tańce, śpiew, gra na instrumentach perkusyjnych;
• gimnastyka i różnorodne gry, które rozwijają umiejętności szybkiego reagowania, dokładności ruchów, umiejętności utrzymywania równowagi;
• obserwacja przyrody i życia bliskiego środowiska;
• ćwiczenia wstępne w czytaniu, opowiadaniu na podstawie tekstu i własnej obserwacji;
• rysowanie, praca ręczna;
• ćwiczenia wstępne w pisaniu, recytowaniu i rachowaniu.

Praca w tych pierwszych klasach, typu starszych grup przedszkolnych, opiera się na teorii spontanicznego rozwoju dziecka. Dlatego nie prowadzi się zajęć na podstawie określonego z góry rozkładu. Nauka czytania i pisania odbywa się w toku organizowanych dla tego celu zajęć dowolnych. Zabawy takie połączone są z zajęciami wymagającymi lepienia z gliny, plasteliny, modelowania, wycinania lub rysowania. Zajęcia przed południem zaczynają się zazwyczaj od słuchania czytanego przez nauczyciela tekstu lub opowiadania. Po przerwie nauczyciel organizuje gimnastykę i zabawy ruchowe. Takie zajęcia często odbywają się na wolnym powietrzu, na specjalnie dla tego celu przygotowanych boiskach szkolnych. Dzieci mają do dyspozycji różnorodny sprzęt, zabawki lub materiał, same wybierają odpowiednie zabawki i organizują zajęcia w miarę własnych możliwości i według swoich upodobań. Nauczyciel nie kieruje zabawą lub innymi zajęciami. Czasami tylko pobudza lub sugeruje jakąś zabawkę .

W pierwszych dwu klasach typu przedszkolnego zwraca się dużą uwagę na kształtowanie umiejętności prowadzenia swobodnej rozmowy. Zajęcia służące temu celowi prowadzone są przed i po południu. Takie ćwiczenia są również organizowane podczas wycieczek. Obserwacje przyrody połączone są z pracami społeczno – użytecznymi dzieci. Te prace polegają na hodowli roślin ozdobnych, porządkowaniu trawnika szkolnego itp. Dzieci zakładają także w klasie kąciki przyrody, w których hodują rybki, owady i pielęgnują rośliny doniczkowe. Jednym z ważnych zadań szkoły angielskiej na wszystkich szczeblach jest kształtowanie umiejętności samoobsługi.

Szkoły gramatyczne

Celem szkół gramatycznych jest przygotowanie do studiów wyższych. Uczniowie tego typu szkół rekrutują się ze środowisk drobnomieszczańskich. Do tych szkół dostaje się także pewna liczba dzieci pochodzenia robotniczego, wykazująca wybitne uzdolnienia.

Zadaniem szkół gramatycznych jest przygotowanie kandydatów do zawodów inteligencji pracującej, do zajęcia stanowiska kierowniczego w polityce, w przedsiębiorstwie handlowym lub przemysłowym.

Szkoły gramatyczne posiadają dwie funkcje. Około 70 – 75 % uczniów po ukończeniu 16 roku życia, kończąc ten typ uczelni, rozpoczyna pracę, pozostała liczba kontynuuje naukę i w ciągu 2 lat przygotowuje się do egzaminu wstępnego na wyższe studia. Wstępny egzamin odbywa się w oparciu o testy .

Szkoły publiczne

Szkoły publiczne są instytucją wychowawczą przeznaczoną dla dzieci najbardziej zamożnych warstw, dla arystokracji angielskiej. Ilość tych szkół jest ograniczona.

W tych szkołach wychowują się przyszli kierownicy państwa brytyjskiego. Szkoły te mają doskonałe warunki materialne, kadrowe i organizacyjne. Są bogato wyposażone w pracownie i pomoce naukowe, najbardziej wykwalifikowane kadry pedagogiczne. Większość szkół publicznych to szkoły – internaty, które organizują wszystkie formy działalności uczniów. Jest to więc typ instytucji dydaktyczno – wychowawczo – opiekuńczej.

Szkoły publiczne dają przeważnie wykształcenie humanistyczne. Podstawową formą pracy dydaktycznej to praca z książką. W szkołach publicznych rozpowszechniony jest system pracowni przedmiotowych, w których uczniowie wykonują samodzielnie prace mające na celu ukształtowanie umiejętności twórczego posługiwania się zdobytą wiedzą. Oprócz funkcji dydaktycznych nauczyciele spełniają rolę wychowawcy – korepetytora. Szczególną rolę w pracy wychowawczej szkół publicznych odgrywa sport i wychowanie fizyczne. Również i wychowanie religijne zajmuje poważne miejsce w systemie pracy dydaktyczno – wychowawczej .

Treść nauczania jest wielce zróżnicowana. W niższych klasach uczniowie pracują w oparciu o wspólny plan nauczania, ale każdy z nich układa sobie indywidualny rozkład zajęć, który zatwierdza nauczyciel. W wyższych klasach uczniowie wybierają odpowiadający ich zainteresowaniom i planom życiowym kierunek nauki, mając do dyspozycji wiele możliwości. Liczba uczniów w klasie jest minimalna.

Kształcenie nauczycieli

System kształcenia nauczycieli odbywa się podobnie na całym terytorium Zjednoczonego Królestwa. D. Dziewulak pisze, iż „nauczyciele i wychowawcy przedszkoli i szkół początkowych obowiązani są ukończyć trzy- lub czteroletnie szkoły pedagogiczne (College of Education) i uzyskać dyplom bachelor of education (BED). Na potrzeby szkolnictwa średniego kształcenie przebiega w systemie podyplomowych studiów uniwersyteckich dających dyplom post graduate certificate in education (PGCE). W tym ostatnim przypadku warunkiem dopuszczenia do rocznego kształcenia pedagogicznego jest ukończenie czteroletnich uniwersyteckich studiów z dowolnie wybranej dziedziny” .
Należy dodać, iż kształcenie ustawiczne nauczycieli jest nieobowiązkowe. Odbywa się ono w ramach godzin pracy dydaktycznej.

BIBLIOGRAFIA

1. Dziewulak D. Systemy szkolne Unii Europejskiej. Wydawnictwo „Żak”. Warszawa 1997
2. Konopnicki J. Eksperymentalne szkolnictwo w Anglii i w Szkocji. Wrocław 1964
3. Kotłowski K. Szkoła angielska po drugiej wojnie światowej. Warszawa 1959
4. Loria J. Szkolnictwo w Anglii i jego tradycje. Wrocław 1964
5. Polny R. Systemy szkolnictwa w wybranych krajach kapitalistycznych i socjalistycznych. Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. Warszawa 1973
6. Wiloch T. Ustrój szkolny. PWN. Warszawa 1973