Polskie Formacje Wojskowe

Po wybuchu wojny zwolennicy orientacji austro-wegierskiej 16 VIII 1914 roku w Krakowie powołali Naczelny Komitet Narodowy, który przystąpił do organizowania Legionów Polskich. Józef Piłsudski rozbudowywał Polską Organizację Wojskową, władze Austro-Wegier, ze względu na stanowisko Niemiec, zachowywały dwuznaczny stosunek do sprawy polskiej. Rosja, która planowała po zwycięstwie w wojnie, przesunięcie granicy na linie Odry, nie wspominała o autonomii Polaków. Jej stanowisko nie uległo zmianie nawet po wycofaniu się w 1915 roku wojsk rosyjskich z Królestwa Polskiego. Wielka Brytania i Francja uznawały sprawę polską za wewnętrzny problem Rosji. W następnych latach straty wojenne skłoniły państwa centralne do szukania rekruta w okupowanym Królestwie Polskim za cenę utworzenia satelickiego państewka polskiego. Takie były założenia aktu 5 Listopada 1916 roku spisanego przez cesarzy Niemiec i Austro-Wegier, w którym wezwano Polaków do wstępowania do armii, choć nie sprecyzowano ani granic, ani ustroju przyszłej Polski. Akt przekreślił stuletnią solidarność państw zaborczych i wznowił kwestię polską na arenie międzynarodowej. 6 XII 1916 roku w Warszawie powstała Tymczasowa Rada Stanu (RS). Po rewolucji lutowej w Rosji, Piotrogrodzka Rada Delegatów przyznała Polsce prawo do niepodległości, a Rząd Tymczasowy zapowiedział utworzenie państwa polskiego w sojuszu z Rosją. Wtedy to powołano Komisję Likwidacyjną do Spraw Królestwa Polskiego i Naczelny Polski Komitet Wojskowy (Naczpol) rozpoczynając formowanie Korpusów Polskich w Rosji. Zachodni członkowie Ententy coraz częściej opowiadali się za odbudową Polski. Ententa uznała Komitet Narodowy Polski w Paryżu, powstały w VIII 1917 roku, za przedstawicielstwo polskie. Zaczęto formować Armię Polską we Francji, ale Ponieważ państwa centralne zwlekały z realizacją aktu 5 listopada, Piłsudski odmówił złożenia przysięgi na wierność obu cesarzom i został internowany w Magdeburgu. Przysięgi odmówiły także I i III Brygada Legionów, które rozbrojono i internowano. We wrześniu 1917 roku państwa centralne powołały Radę Regencyjną jako najwyższą władzę tymczasową w Królestwie Polskim. Po brzeskim traktacie pokojowym tereny przedrozbiorowej Polski znalazły się pod kontrolą Niemiec i Austro-Wegier. Warunki pokoju wywołały rozczarowanie Polaków. Królestwu Polskiemu odebrano nawet Chełmszczyznę, którą oddano Ukrainie. Walczący u boku państw centralnych Polski Korpus Posiłkowy przeszedł pod Raranczą przez front, by połączyć się z oddziałami II Korpusu Wschodniego. Maja 1918 roku siły te stoczyły bitwę pod Kaniowem, która stała się symbolem współdziałania sił polskich walczących dotąd po przeciwnych stronach frontu. Korpusy Wschodnie, broniące Polaków przed bolszewikami, zostały rozbrojone przez Niemców. W I 1918 roku prezydent USA W. Wilson poparł niepodległość Polski.

Wojna zakończyła się klęską wszystkich trzech zaborców, co umożliwiło wyzwolenie Polski. W dniu 7 X 1918 roku Rada Regencyjna wydała manifest formułujący postulat niepodległości Polski, a 28 X w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna. Na początku XI 1918 roku Komitet Obywatelski zaboru pruskiego ujawnił się jako Naczelna Rada Ludowa (NRL). Jednocześnie na ziemiach polskich narastała fala nastrojów rewolucyjnych. 5 Listopada powstała w Lublinie pierwsza Rada Delegatów Robotniczych. W nocy z 6 na 7 XI powołano w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. W jego skład weszli socjaliści i działacze PSL „Wyzwolenie”, a jego trzon stanowili członkowie tajnej Organizacji A. Po powrocie 10 XI 1918 roku Piłsudskiego do Warszawy Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo nad tworzącym się wojskiem, a 14 XI - całą władzę i rozwiązała się. Piłsudski powierzył utworzenie rządu socjaliście J. Moraczewskiemu. 21 XI rząd wydał manifest zapowiadający reformę rolną i nacjonalizację niektórych gałęzi przemysłu, jednak uzależnił te reformy od uznania przez przyszły Sejm Ustawodawczy. Jednocześnie wprowadzono korzystne dla robotników ustawodawstwo pracy i zapowiedziano wybory parlamentarne. Piłsudski i nowy premier podpisali dekret o tymczasowych władzach Republiki Polskiej. Przeciwko rządowi i niepodległości występowały siły radykalne (Komunistyczna Partia Polski). Rząd Moraczewskiego był bojkotowany przez prawicę w Polsce oraz nie uznawany przez Ententę. Dopiero nowy rząd I. Paderewskiego, powołany w połowie I 1919 roku, został uznany przez Komitet Narodowy Polski i Ententę.

Pod koniec 1919 roku odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego w byłym Królestwie Polskim i Galicji Zachodniej, a w czerwcu - w Wielkopolsce. Układ sił w sejmie był równomierny. Prawica, centrum i lewica uzyskały podobna ilością mandatów. 20 Lutego 1919 roku Sejm Ustawodawczy przyjął Małą Konstytucję, a naczelnikiem Państwa pozostał Piłsudski. Pierwszy etap formowania militarnej państwowości został zakończony.