Jakie sensy w rozumieniu człowieka aktualizuje metafora drogi?

Fragmenty - pełna wersja w załączniku.

XVII Olimpiada Filozoficzna

Podróż aby istnieć, musi mieć swój początek: przyczynę i miejsce, z którego się wyrusza. Cel jej nie musi być znany ani też osiągalny, ważna jest sama jej istota, a często nawet tylko pierwszy krok. Ciekawość pcha człowieka w stronę nieznanego. I to nieznane nie jest jedynie białą plamą na mapie, ale nierzadko oznacza ono podróż do wnętrza siebie, którą tak zalecają Grecy (maksyma gnothi seauton oraz myśl sokratejska). W tym sensie wędrowanie nabiera wymiaru religijnego, przybliża do Boga lub też jest mistycznym odczuciem potęgi i ogromu Natury.
Antropolog James Clifford tak określa podróż: Używam terminu podróż (travel) na określenie różnych mniej lub bardziej dobrowolnych praktyk opuszczania „domu”, aby udać się do jakiegoś „odmiennego” miejsca. Takie przemieszczenie może mieć cel materialny, duchowy lub naukowy. Ogromne zastosowanie w tym kontekście ma ars apodemica, gdzie edukacja nabiera nowego znaczenia: samowiedza. Nuda zaś przyczyniła się na przestrzeni wieków do powstania odmiany wędrowca, którą nazwano flâneur, obserwatora, spacerowicza, człowieka wciąż na drodze. Znikąd donikąd. Jest to typ wędrowca specyficzny, gdyż jego zaistnienie ma ścisły związek z rozwojem miast oraz kulturą masową. Tenże osobnik kocha to, co robi, daje mu to niekwestionowaną satysfakcję. Bolesne zaś wspomnienia są desygnatami wypędzenia, wysiedlenia, mają posmak męczeństwa bądź kary w wymiarze metafizycznym.
Jednak przede wszystkim bardzo istotne są wszelkie sensy metaforyczne: odsłanianie lub ukrywanie emocji, oczyszczenie swojego wnętrza, nowe, pełniejsze postrzeganie rzeczywistości. Cel duchowy np. jest istotą pielgrzymek. Tu droga jest ważna jako środek do realizacji pragnień, ale bez niej samej osiągnięcie końca nie miałoby sensu. I znów przychodzą na myśl słowa Lao Tsy: Dobry podróżnik nie ma stałych planów i nie pragnie dotrzeć na miejsce. Najważniejsze zatem jest samo poruszanie się w głąb siebie i świata, które daje możliwość spełnienia tego zadania, jakim jest człowieczeństwo, zgodnie z twierdzeniem renesansowego humanisty G. Pico della Mirandoli: homo sui ipsius plastes et fictor.
Droga ma także ścisły związek z rytmem przyrody oraz cyklem odradzania się i umierania. Poprzez krwawe ofiary nieodłącznym elementem drogi słonecznej i życiowego cyklu staje się ból, cierpienie, ale też stajemy się uczestnikami zbiorowej ekstazy (jest to dionizyjski wymiar kultury, o czym pisał Nietzsche w „Narodzinach tragedii”) lub też jednoczymy się w kulcie życia (chrześcijańska postać bezkrwawego ofiarowania ziarna i święcenia plonów).
Aspekt kulturowy jest zatem znacznie szerszy, szczególnie zaś odkryć go można w XXw., kiedy to profil społeczeństwa zaczyna tworzyć się też za pomocą odwołań do archetypów (Jung), powiązań gospodarczych (Marks, Engels), „konsumpcyjnych” i emocjonalnych (Fromm, Spengler) i politycznych (Ortega).
Moja praca ma na celu nieznaczne odejście od typowych ujęć filozoficznych, aby zobrazować topos homo viator jak najpełniej, odwołując się także do religii, sztuki, psychologii oraz literatury.

Rozdział I. Fizyczne przemieszczenia i ich sensy metaforyczne.

1.Przyczyny podróży. Wyjście.

„Nawet najdłuższą drogę rozpoczyna pierwszy krok.”
Lao Tsy

Zwykłym, najczęstszym powodem wyruszania w drogę często jest dla człowieka nieodparta, zakorzeniona w nim chęć poznania. Poszukiwanie sensu życia czy własnego „ja” jest niestety raczej dzieckiem melancholii i niepokoju duszy niż żywotności. Topos nieustannie wędrującego człowieka wyraża więc istotę ludzkiej kondycji: wiecznego nienasycenia, poczucia braku i niespełnienia – stwierdza nie bez racji Edward Stachura.
Oto więc wybieramy się w drogę. Przyczyną naszego odejścia zapewne jest niezmierna ciekawość, która popycha człowieka w nieznane. Ale jeśli tak nie jest? Wtedy prawdopodobnie jesteśmy uciekinierami. Zastanówmy się nad jedną z najbardziej znanych historii o wędrówce – przypowieści o synu marnotrawnym. Wiadome jest, że odchodzi on ze zwykłej chciwości i próżności. W historii sztuki pojawia się jednak przykład, który przypowieść tę zmienia i czyni z metafory drogi symbol wolności i ucieczki od udręk. Jest to obraz Hieronima Boscha. [...]

2.Na drodze. Vagari humanum est.

„(…) jest w tym życiu wiele szlaków, jakie mogą wieść w wielu kierunkach, wypada więc między trasami wybierać, (…) nieraz przyjdzie zaniechać wędrówki, wrócić do punktu wyjściowego, wytropić szlak lepszy czy choćby odmienny od porzuconego (…)”

Zygmunt Bauman

Humanistyczne widzenie kondycji ludzkiej polega na szukaniu, ale ze świadomością, że zawsze można dojść do celu. Istnieje labirynt tradycji śródziemnomorskiej i chrześcijańskiej o pozytywnym wydźwięku, nazywany pielgrzymim, albowiem posiada wyraźne centrum, do którego można dążyć z łatwością. Właściwie można stwierdzić, że motyw wędrówki istnieje głównie z przyczyny pielgrzymów – aż do XIX w. stanowili jedyną tak licznie i chętnie podróżującą grupę. Choć oczywiście i wśród nich zdarzali się pokutujący z nakazu Kościoła lub sądu świeckiego. [...]

3. Przyjście. Osiągnięcie celu.

Na niskim poziomie cywilizacyjnym „przybysz” oznacza „wroga”. Zamknięte społeczności nie są gotowe przyjąć intruza. Obcy jest naznaczony złem, które przynosi z zewnątrz, symbolizuje działania demoniczne. Jest niezrozumiały przez sam fakt niepochodzenia z okolicy, wyraża wszystko co nieznane, a więc - co niebezpieczne. Z czasem wraz z postępem cywilizacyjnym grupy otwierają się na przybywających, jeśli tylko istnieje możliwość wzajemnego zaufania. Tak rodzi się turystyka. Niestety symbolizuje ona jedynie upadek kultur pierwotnych, komercjalizację tradycji, naturalną śmierć romantyzmu podróżowania. Masowość i powszechność są symptomami uprzedmiotowienia kultury.
Dlatego dzisiaj droga w celach duchowych powinna odbywana być w samotności. Tym milsze jest przybycie do celu, którego spodziewaliśmy się tak długo. Osiągnięcie miejsca, do którego dążyliśmy, daje satysfakcję, mobilizuje do działań, zachęca do pójścia jeszcze dalej, doskonalenia siebie, szukania odpowiedzi na kolejne pytania. Czasem cel z kolei jest jedynie pretekstem, aby odkryć nowe ścieżki mądrości. Celem jest nagroda w postaci wiedzy i zaspokojenia pragnień duchowych. Wydaje mi się, że już Biblia podaje wędrówki Chrystusa z uczniami jako metaforę nauki. Do dzisiaj sens ten przetrwał, także w szczątkowej postaci w turystyce. [...]

4.Cykl wiecznych powrotów.

Na ziemiach słowiańskich ziarno z dożynkowego wieńca konsekrowano i wysiewano je jako pierwsze, w celu otrzymania dobrych zbiorów i zachowania ciągłości cyklu wegetacyjnego.
Źdźbło o największej liczbie kłosów nazywane było matką żyta lub carem niwy, co może świadczyć o wyjątkowym przywiązaniu do magicznej funkcji ziarna odnoszącej się do płodności ziemi. Cykl życiowy przyrody symbolizował wędrówkę dawnych pogańskich bogiń, z czasem zatracając swoje znaczenie. Tak więc nawet w chrześcijaństwie mamy paralele do Wielkiej Matki, Gai, Kybele, czy Pani Zwierząt, którą tu utożsamiała Matka Boska (wyświęcanie kłosów na Matki Boskiej Zielnej 15 VIII). Krąg byłby niepełny, jeśliby nie wspomnieć o śmierci. Otóż na Słowiańszczyźnie kłosy kładziono do trumien jako nadzieja na przyszłe odrodzenie.
Widoczna jest analogia do mitu o Persefonie. Odgrywanie i interpretowanie mitu o Korze i jej matce Demeter było istotą misteriów eleuzyjskich. Obie boginie uosabiały wiecznie odradzające się życie. Rytuał wiązał śmierć ze zmartwychwstaniem i łatwo zakorzeniał się w rolniczych kulturach, jako że ziarno także musiało odejść jak Persefona (zagłębić się w ziemi) by ponownie się narodzić. Czerń, kolor śmierci, jest zarazem kolorem ziemi. Śmierć zyskiwała zatem odrobinę optymistyczny wydźwięk, ponieważ była jedynie czasem przejścia, chwilowego snu. [...]

Rozdział II. Kulturowe oddziaływania emocjonalne.

1.Odbiór wrażeń. Poszukiwanie miłości.

Architekci XIX w. starają się przekomponować całkowicie miasta dla polepszenia funkcjonalności zabudowy civitas. Dzięki ideom budują nową dziedzinę nauki: psychogeografię. Jest to tak zwane „czytanie miasta”, percepcja miejskiego otoczenia, swobodne dryfowanie. Oto więc flâneur czy raczej drifter konstruuje emocjonalną mapę urbanizacyjną. Wartościowanie jest podstawą powstawania wzorców poznawczych. Przemieszczanie się tworzy schematyczną, ale osobistą siatkę przeżyć-miejsc. Gorące punkty tej mapy to wszelkie punkty skupienia ludności (dworce, domy towarowe przyciągające futurystów), tak atrakcyjne dla podglądacza-flâneura.
Ta niezdrowa chęć obserwowania ma także swoje lustrzane odbicie, to jest pewien rodzaj mentalnego ekshibicjonizmu. Chłonięcie obrazów i przetrawianie ich w czasie spacerowania, wymaga także efektów tej działalności, ujścia emocji. Jego odsłanianie siebie i kreowanie nowych poglądów pełni niezwykle ważną rolę w kulturze. Chodzi mianowicie o utrzymanie kontaktu z rzeczywistością. Flâneur odbiera wrażenia, to przedstawiciel współczesnej kultury, gdzie, jak twierdzi Benjamin, nie ma już ciągłych doświadczeń, a tylko impresje i chwilowe zaskoczenia. Droga jest zatem metaforą obecnego świata, utraty dawnego dystansu między człowiekiem a rzeczywistością. Są one odrealnione, ponieważ cząstkowość przekazu zafałszowuje linearny obraz świata. Stąd jakiekolwiek kontakty międzyludzkie, szczególnie zaś z obserwatorem raczej obiektywnym utrzymują świadomość otaczającej masy przestrzeni życia. Ponieważ flâneur jest w tym tłumie samotny, nie ma z góry określonej grupy, której może przekazać swoje refleksje. [...]

2. Odnowienie / zachowanie tradycji kultury.

Zagubienie oraz dążenie do celu są ekwiwalentami odpowiednio śmierci i zmartwychwstania. Figura labiryntu i zagubionego w nim człowieka są podstawą do interpretacji innego sensu drogi. Jest to sens tułania się, droga w poszukiwaniu istoty życia i własnego „ja”, wędrówka w głąb siebie. Labirynt nomady nazywany jest antyhumanistycznym, gdyż w jego układzie nie istnieje centrum. Nie ma celu, do którego można dążyć, jest tylko ścieżka. Droga jest pełna cierpień, naznaczona tragizmem. Człowiek jest słaby wobec świata, nieszczęśliwy i wciąż samotny, mimo napotkanych na drodze życia ludzi. To samotny wygnaniec, który nie zna kresu wędrówki, na którego nikt nie czeka. Jedynym ratunkiem jest dążenie do Boga i poznania siebie samego. [...]

3.Upadek kultury.

Znamienny dla XX w. jest niestety jednak upadek kultury. Już na początku wieku filozofowie negatywnie opiniowali umasowienie. Engels uważa tłum za odrażający, pisząc: (...) A jednak pędzą oni obok siebie, jakby nie mieli ze sobą nic wspólnego (…) A jednak nikomu nie przychodzi na myśl poświęcić drugiemu choćby jedno spojrzenie. Brutalna obojętność, nieczułe zamknięcie się każdej jednostki w kręgu swoich prywatnych interesów występuje tym bardziej odrażająco i dotkliwie, im więcej tych jednostek tłoczy się na małej przestrzeni . To kompletne odrętwienie i brak zainteresowania drugą osobą odsuwa w zapomnienie intensywną wymianę intelektualną i dzielenie się ideami. Wędrowiec jest częścią anonimowego tłumu, płynie razem z nimi; tak krystalizuje się idea dérive.
Jednocześnie panowanie mas w miastach powoduje uprzedmiotowienie kultury, sprowadzenie jej do poziomu towaru oraz natrętne kopiowanie schematów. Wynika to z ogromnego zapotrzebowania na „piękno” dostępne dawniej tylko elitom. Ludzie migrujący do miast doznają wyższego statusu życia, co skłania ich do przypuszczenia, że tym razem to oni tworzą ową elitę. W sferze polityki Ortega y Gasset nazywa to zjawisko hiperdemokracją. A ponieważ artyści nie są w stanie nadążyć z tworzeniem dzieł sztuki, produkcję tę przejmują fabryki, wprowadzając w życie „fetyszyzm towarowy”, o którym pisał Marks. Zasada brzmi prosto: „Mam, więc jestem”. [...]

Podsumowanie – O ciągłości toposu homo viator.

Przez wieki topos drogi uległ wielu zmianom, jednak jego główne, archetypiczne znaczenia nie zanikły. Początek ścieżki oznacza zwykle ciekawość, żądzę prawdy, wiedzy. Ostatnimi czasy niestety wiąże się z agresją: jest to przesiedlenie, przymusowa ucieczka, migracja „za chlebem” i pokojem.
Samo trwanie podróży jest duchowym oczyszczeniem, prowadzi do poznania siebie i innych. W dzisiejszym świecie pomaga zrozumieć nie tylko obce kultury, ale także własne wnętrze, pomaga odnaleźć swoją tożsamość i własny sposób życia, zgodny ze swoim sumieniem. To przeżycie głęboko indywidualne, często także religijne, prowadzące do odnalezienia Boga. [...]