Pieśń V Kochanowskiego

Pieśń V znana też jako “Pieśń o spustoszeniu Podola”, napisana została ok. r. 1575 r., opowiada o skutkach najazdu tatarskiego, kiedy to spustoszenie ziem polskich osiągnęło niespotykane wcześniej rozmiary (według kroniki Bielskiego Tatarzy zagarnęli wówczas ponad 50 tysięcy jeńców). Wydarzenie miało miejsce tuż po ucieczce Henryka Walezego do Francji, kiedy to Polska znajdowała się w stanie bezkrólewia.
Jest to jeden z najbardziej poruszających utworów patriotycznych, realizujących konwencję poezji tyrteryjskiej.. Kochanowski dał w niej wyraz miłości do kraju, a jednocześnie zaniepokojenia sytuacją.
Podmiot mówiący wypowiada się w imieniu zbiorowości (szlachty, obywateli), czuje się jej częścią, choć krytykuje. Tylko w poincie dystansuje się wobec swojej grupy. Utwór pod względem kompozycyjnym odznacza się wyraźną dwudzielnością. W klasyczny sposób autor od opisu przechodzi do refleksji.
Trzy pierwsze zwrotki to relacja w 3 osobie l. poj., w następnych strofach pojawiają się formy w l. mn.: “zbojce nas wojują”; “wsiadamy”; “dajmy” czyli podmiot zbiorowy, zaś w ostatniej zwrotce funkcje podmiotu mówiącego przejmuje “ja” liryczne: “cieszy mnie rym”.

Ze względu na wyraźnie wskazanego adresata utworu:
· kilkakrotnie występuje wołacz (“Polaku”, “Lachu”) - bezpośredni zwrot do adresata,
· formy 1 os. l. mn. (“dajmy”, “gotujmy”) mają znaczenie trybu rozkazującego - podmiot mówi do “my” lirycznego,
· formy 2 os. l. poj. trybu rozkazującego (“zetrzyj”, “czuj”, “ustępuj”) - podmiot mówi do “ty” lirycznego,
· tekst można zaliczyć do liryki apelu.

Wiersz zbudowany jest zgodnie z zasadami retoryki antycznej jak mowa (przemówienie):
· tezę stanowią słowa: “wieczna sromota i nienagrodzona szkoda”,
· strofy 2-4 dostarczają argumentów do sformułowania wezwania patriotycznego; są opisem sytuacji,
· strofy 5-10, w których następuje zmiana form gramatycznych czasownika (3 os. l.mn. trybu rozkazującego) i rzeczownika (wołacz), skierowane są przeciw obojętnej na dobro publiczne szlachcie. Patos przeplata się tu z ironią i szyderstwem. Podmiot przemawia tu do narodu i w jego imieniu.
· strofa ostatnia jest pointą-morałem. Dopiero tutaj podmiot pozwala sobie na dystans wobec narodu i mówi wyłącznie we własnym imieniu. Taka budowa wzmacnia siłę perswazji.

Środki artystyczne zostały tak dobrane, by oddziałowywać na emocje. Poeta pragnąc ukazać ogrom zniszczeń, bezbronność ludzi i bezwzględność najeźdźcy używa wyrażeń nacechowanych emocjonalnie. Część zwrotów pochodzi z języka myśliwych - Kochanowski pamięta, że przemawia do szlachty wartościujące i wyrażające emocje podmiotu epitety i metafory:
· obraz zniszczeń (“ziemia spustoszona”; “łup żałosny”; “odbieżało stado”; “pasterz owiec”; “piękne łanie”; “ostrożne psy”)
· obraz najeźdźcy (“pohaniec sprosny”; “Torczyn niewierny”; “psy bisurmańskie”; “drapią wilcy”; “jedzą nas”)

Środki składniowe i wersyfikacyjne służą dobitnemu wyrażeniu gorzkich prawd tak, aby dotrzeć nimi nie tylko do umysłów, ale przede wszystkim do serc. Podkreślają oburzenie, żal i wstyd:
· wykrzykniki (“cny Lachu”; “dajmy; a naprzod dajmy”),
· nacechowane ironią pytania retoryczne (“Wsiadamy? Czy nas półmiski trzymają?”),
· powtórzenia (“Zbójce (niestety) zbójce”; “a nas nierządne, ach, nierządne jedzą”),
· przerzutnie (1, 5 i 7 strofa) łamiące normalny tok wypowiedzi, wprowadzają niepokój