Gleba

Gleba – najbardziej zewnętrzna powłoka litosfery składająca się z luźnych cząsteczek mineralnych i organicznych, powietrza i wody. Cechą charakterystyczną gleby są procesy glebotwórcze takie jak: klimat, woda, drobnoustroje glebowe, rośliny, zwierzęta oraz działalność człowieka.

Załóżmy, ze na powierzchni ziemi znajduje się lita skała. Pierwszym z procesów glebotwórczych jest wietrzenie. Polega to na rozdrobnieniu skały przez działanie czynników atmosferycznych takich jak: woda, zróżnicowanie temperatury oraz nasłonecznienie. Z czasem powodują one też rozpad chemiczny skały. Te wszystkie czynniki prowadzą do powstania zwietrzeliny. W ten sposób z tak zwanej skały macierzystej tworzy się dolny poziom glebowy – warstwa mineralna. W ten czas między rozkruszoną skałę dostaje się woda opadowa i zaczynają się rozwijać tam mikroorganizmy, grzyby, muchy, porosty, a nawet trawy. Gdy rośliny obumierają zaczynają się rozkładać dzięki bakteriom. Z obumarłych roślin i mikroorganizmów powstaje warstwa organiczna ziemi zwaną próchnicą, która występuje w górnych warstwach gleby stanowiąc od 3% do 12% jej składu. Jednak nie tylko składniki mineralne i próchnica znajdują się w glebie, żyją tam też dużo drobnych zwierząt takich jak np. dżdżownice, mrówki, myszy.

Gleba nie ma konkretnej ilości poszczególnych składników. Ilość danej substancji zależy od jej typu. Skład procentowy gleby przedstawia się następująco: 45% części mineralne, 25% woda, 25% powietrze, 5% substancje organiczne. Im więcej zawiera na substancji organicznych, jest dobrze uwodniona i napowietrzona tym jest żyźniejsza, czyli ma dużą zdolność do zaopatrywania roślin w wodę, tlen i składniki pokarmowe. Pod względem fizycznym gleba stanowi mieszankę ciał wszystkich trzech stanów skupienia - ciał stałych, ciekłych i gazowych. Ciała stałe to cząsteczki zwane też grudkami o zróżnicowanej wielkości, od nawet 0,0001 mm do kilku milimetrów oraz okruchy skalne, kamyki i szczątki obumarłych roślin i zwierząt, resztki pożniwne i obornik. Grudki gleby są nasiąknięte wodą, a dokładniej wodnym roztworem różnych soli i gazów atmosferycznych. Wolne szczeliny między stałymi fragmentami są wypełnione powietrzem. Skład chemiczny gleby jest równie bogaty. Główne składniki chemiczne to: krzemionka, krzemiany, sole (gównie węglany, azotany, siarczany i fosforany) takich metali jak: żelazo, wapń, potas, sód i magnez oraz w mniejszych ilościach mangan, miedź, chrom i kobalt. Ciekawym zjawiskiem jest też to że w glebie występują w śladowych ilościach wszystkie pierwiastki jakie można znaleźć na Ziemi.

Gleba ma dwie ważne własności dzięki którym może zapewnić rośliną warunki do życia. Tymi właściwościami są: chłonność wody i sorpcja. Chłonność polega na przetrzymywaniu wody z opadów i zapewnieniu jej rośliną podczas gdy jest susza lub w przerwach między porami deszczowymi. Drugą cecha jest sorpcja, która polega na pochłanianiu substancji z cieczy lub gazu przez ciało stałe zwane sorbentem (od łacińskiego słowa sorbens ~ntis co znaczy „wchłaniający”). Są dwa rodzaje sorpcji: sorpcja powierzchniowa i sorpcja wgłębna. Pierwsza z nich nazywa się adsorpcją polegająca na zbieraniu (zagęszczeniu) się substancji pochłanianej na powierzchni ciała stałego(gleby). Drugi rodzaj nazywa się absorpcją i polega na pochłanianiu substancji przez ciało (glebę) całą jego objętością. Dzięki tym wszystkim właściwością gleba magazynuje wiele bardzo przydatnych substancji, które rośliny mogą z niej pobierać przez pewien okres czasu. Jednak po pewnym czasie substancje te są wypłukiwane przez opady, wtedy trzeba glebę nawozić. Są też pewne minusy z takich właściwości ziemi. Wszystkie zanieczyszczenia jakie spadają na ziemie w postaci kwaśnych deszczy również są magazynowane w glebie. Zanieczyszczenia te powodują obumieranie roślin, a nawet lasów. Istnieje możliwość zobojętniania kwasów poprzez specjalne ich nawożenie (na przykład posypywanie wapnem), ale przecież nie da się obsypać całej ziemi, więc powinniśmy dbać o naszą glebę bo następna będzie za bardzo długo.

Jest wiele gatunków (typów) gleb takich jak:
- Gleba bielicowa, rozwinęły się one na piaskach pradolin, sandrów i wydm śródlądowych, ich charakterystyczną cechą jest biały górny poziom ubogi w próchnicę zwany poziomem wymywania.
- Gleba brunatna, zawiera znaczną ilość próchnicy i jest bogata w składniki pokarmowe dla roślin, razem z glebami płowymi (które są pokrewne z glebą bielicową) zajmują ponad połowę Polski – około 52%.
- Czarnoziemy, są najlepszymi glebami w naszym kraju. Ich skałą macierzystą są lessy, gleby te charakteryzują się bardzo dużą zawartością próchnicy, której grubość dochodzi czasem nawet do 1 metra.
- Czarne ziemie (nie mylić z czarnoziemami), należą też do bardzo urodzajnych gleb polskich. Powstały na wskutek wysuszenia osadów jeziorowych i bagien.
- Rędzina, zawierają dużo próchnicy i są wytworzone ze skał bogatych w wapń (wapienie, margle, gipsy)
- Mady, są to specyficzne gleby gdyż nie są związane ze skałą macierzystą. Powstały one w dolinach rzek z namułów nanoszonych w okresach wylewów. Jest to gleba bardzo żyzna gdyż zawiera dużo próchnicy i składników mineralnych. Dlatego też prawie całość jaka występuje w Polsce jest wykorzystywana do celów rolniczych.
- Gleby bagienne, występują na obszarach bagiennych i nadmiernie uwilgoconych. Należą one do gleb żyznych ale nie wykorzystuje się ich w rolnictwie ponieważ trzeba było by je odwodnić i dlatego są wykorzystywane głównie jako łąki i pastwiska.
- Gleby górskie, jak sama nazwa mówi występują w górach. Charakteryzują się słabym poziomem próchnicy lub jego całkowitym brakiem.