Poziom agresywności wśród młodzieży miejskiej i wiejskiej
IProblematyka agresji zaaferowała opinię publiczną jak i naukowców różnych dziedzin. Nie ma tematu bardziej nośnego dla dziennikarzy ani też problemu bardziej dotykającego ludzi na świecie. Agresja jest zjawiskiem powszechnie występującym w społecznościach w całej historii ludzkości. Jest to głównie historia wojen, tych toczonych przez wrogie armie różnych krajów, ale także tych, które mają miejsce w zaciszu naszych domów czy na ulicach naszych miast. Duże tempo przemian, bezrobocie, a w związku z tym wzrost frustracji spowodował i powoduje agresywne zachowania wśród młodych ludzi. Prasa i telewizja niemal codziennie donoszą o faktach agresji dokonywanych przez młodzież. Przez młodzież, która powinna być światłem narodu. Czy przyszłość naszego narodu jest jednoznacznie świetlista ? Czy ci, co mają być tą przyszłością, jasno ją widzą ? Z pewnością młody człowiek szybciej się przystosowuje do zmian niż wychowankowie komunizmu, łatwiej jest mu zaakceptować brutalny rynek. Ale okres transformacji rodzi wiele niebezpieczeństw, z którymi nie wszyscy sobie radzą. I ci, co sobie nie radzą, zaczynają tworzyć własną moralność, własne wzorce. Niestety często te postawy odbiegają od norm społecznych lub są wręcz aspołeczne.
Chyba główną taką postawą jest „macho”, człowiek, który niczego ani nikogo się nie boi, „olewa system” i zawsze potrafi dowalić. Co gorsza, taki „macho” stawiany jest na piedestale i jest wzorem dla spragnionej wrażeń młodzieży. Psycholodzy często tłumaczą wzrost agresji młodego pokolenia tym, że jest ono produktem społecznym. Tak jak społeczeństwo, ma ono problemy z odróżnieniem dobra i zła. Bo prawdę mówiąc, młodym brakuje tradycyjnie pojmowanych autorytetów, mało jest wzorców nastawionych na duchowość człowieka. Autorytetem zastępczym może być każdy – piosenkarz, aktor – słowem ktoś, kto często pokazuje się w mediach, albo ktoś, kto potrafi dojść do celu, nawet po trupach. Młodzież przykłady na to, jak żyć, czerpie z telewizji. Tam widzi przemoc, krew. Ale nie dowiaduje się niczego o konsekwencjach. Śmierć jest dla oderwania się od rzeczywistości, bo pokazywana w filmach nic nie oznacza. Młodzi ludzie często są zblazowani, bez wyrazu, nijacy. Dzielą się na tych, co leją, i tych, którym można dolać. Agresja nie jest tematem tabu. Nikogo już nie dziwi, że jest obecna w domach, w szkołach, w zakładach pracy. Może tylko czasem ci, co wrażliwsi, przejmą się losem pobitej staruszki czy zabitego taksówkarza. I mało kto wie, że agresji można skutecznie przeciwdziałać. Zresztą, może i wie dużo ludzi, tylko że my jesteśmy zbyt leniwi, żeby coś zrobić w tym kierunku. Bo to wymagałoby od nas i od rządu dużych przemian, żelaznej konsekwencji, dużo wysiłku i kontroli, a przecież coraz trudniej jest zrobić coś dla dobra ogółu.
II
Termin agresja (z łac. agressio – napaść) w psychologii oznacza „każde zamierzone działanie – w formie otwartej lub symbolicznej – mające na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody straty lub bólu”. 1)
Należy odróżnić pojęcie agresji od agresywności. Agresywność to „wyuczona dyspozycja, gotowość do reagowania agresją bądź nawykiem”. 2)
Nauka nie dała stuprocentowej odpowiedzi na pytanie, czy za agresję odpowiedzialne są geny, czy środowisko. Faktem jest, ze niektórzy ludzie rodzą się z predyspozycjami do przemocy. We współczesnej psychologii przyjmuje się, ze agresywne zachowanie jest wypadkową wpływów genetycznych i środowiskowych.
Przyczyny agresywnych zachowań nie zawsze są proste i łatwo wytłumaczalne. Jednym z powodów jest fakt, ze między uczonymi zajmującymi się tą problematyką, nie został rozstrzygnięty spór o to, jaki charakter ma agresja.
Istnieją trzy podstawowe teorie na ten temat :
agresja jako tendencja wrodzona – teoria instynktów
Thomas Hobbes w swym klasycznym dziele „Leviatan” wyraził pogląd, ze człowiek jest z natury barbarzyńcą. Zawarł to w jednym zdaniu „człowiek człowiekowi wilkiem”. Jedynie narzucane przez prawo represji i porządek społeczny hamują ludzki instynkt agresji. Natomiast Jan Jakub Rousseau sformułował koncepcję szlachetnego dzikusa, zgodnie z którą ludzie z istoty swej są łagodni, życzliwi i radośni. Cywilizacja (moloch) jedynie tłumi dobrotliwą naturę człowieka i wyzwala jego agresję.
Jednakże koncepcja instynktowna jest w głównej mierze oparta na psychologicznej teorii agresji Freuda. Przyjął on, że człowiek rodzi się z instynktem życia „erosem” i instynktem śmierci „tanatosem”. Dzięki erosowi jednostka się rozwija i utrzymuje przy życiu, a tanatos może być skierowany przeciwko sobie w postaci samozniszczenia jednostki, lub na zewnątrz jako agresja.
Osobą agresywną jest ktoś, kto : a) generuje wiele agresywnej energii
b) jest niezdolny do rozładowania tej energii we właściwy
sposób i w małych dawkach.
Teoria ta nazywana jest też teorią „hydrauliczną”. Zgodnie z nią nie ujawnione emocje ulegają kumulacji i wywołują stan napięcia emocjonalnego, który prowadzi do wybuchu agresji w skrajnej postaci.
Wśród teorii instynktownych możemy też wyróżnić koncepcję etologiczną Konrada Lorenza. Zajmował się on głownie zwierzętami i stwierdził, że agresja jest spontaniczną, wrodzoną gotowością do walki, która jest niezbędna dla przetrwania organizmu, z tym że zwierzęta potrafią hamować agresję, natomiast ludzie utracili tę zdolność i potrafią rozmyślnie wyrządzać krzywdy i szkody, nawet nie przeżywając agresywnych uczuć.
Fizjologicznego podłoża agresji należy upatrywać u działalności podwzgórza i ciała migdałowatego. Padaczka występuje dziesięć razy częściej u przestępców niż u nieprzestępców. Zespół braku kontroli to schorzenie układu limbicznego i płata skroniowego charakteryzujące się bezsensowną brutalnością, patologicznym podnieceniem, napaściami seksualnymi, powodowaniem wypadków. Związek z agresywnym zachowaniem mogą mieć także guzy mózgu (przypadek mordercy Whitmana) czy dodatkowy chromosom Y. Także hormon testosteron powoduje, że ogólnie bardziej agresywni są mężczyźni.
agresja jako popęd nabyty – hipoteza frustracji – agresji stworzona przez psychologów z Uniwersytetu w Yale : Dollarda, Dooba, Millera, Mowrera, Sersa.
Agresja jest reakcją na frustrację – frustracja to stan, który występuje wtedy, gdy pewna aktywność ukierunkowana na cel zostaje zablokowana. Im większa frustracja, tym silniejsza wynikająca z niej agresywna reakcja. Później wykazano, że frustracja nie zawsze prowadzi do
agresji, pobudzenie może być zbyt słabe, aby wywołać rzeczywiste agresywne zachowanie.
Teoria ta została wzbogacona przez Berkowitza, który stwierdził, że prawdopodobieństwo, że ludzie dopuszczą się agresji zależy od ich wewnętrznej gotowości do agresji oraz od sygnałów zewnętrznych, które wzbudzają ich agresję i dostarczają jej obiektu.
agresja jako zachowanie wyuczone społecznie
Zgodnie z tą teorią uczenie społecznych zachowań następuje poprzez obserwację i naśladownictwo innych ludzi.
Agresja może więc być wynikiem : a) awersyjnych doświadczeń
b) przewidywanych korzyści, podniet.
Awersyjne doświadczenia wytwarzają ogólny stan pobudzenia emocjonalnego (stres), różni ludzie różnie sobie z nim radzą.
Agresywne modele są zdolne wywołać agresywne zachowania u dzieci. Najbardziej efektywnymi modelami są opiekuńcze osoby dorosłe o wysokim statusie, które dysponują możliwością nagradzania. Najbardziej podatne na wpływ modeli są te osoby, które odznaczają się zależnością, są umiarkowanie pobudzone i które były uprzednio nagradzane za przejawianie naśladowczych reakcji.
Teoria ta odrzuca pojęcie katharsis, wyrażanie agresywnych impulsów czy też obserwowanie agresywności innych, zwiększa prawdopodobieństwo agresji, można także przyzwyczaić się do przemocy.
Wśród różnorodnych klasyfikacji i form agresywnego zachowania najczęściej można spotkać podział na :
1. – agresję słowną – grożenie, wyśmiewanie, straszenie, skarżenie, przezywanie, kłótnie
– agresję fizyczną – bójki, pobicia, wymuszanie, odbieranie siłą, niszczenie cudzego mienia
2. – agresję społeczną – niszczącą, występującą przeciw społeczności
– agresję prospołeczną – służy interesom jednostki i społeczeństwa
3. – agresję instrumentalną – służy osiągnięciu swoich planów, celów, zamiarów
– agresją afektywną – powodem agresji jest pobudka wewnętrzna, nie związana z innymi korzyściami
4. – agresję atakującą – wewnątrz- i międzygatunkowa
– agresją obronną – agresja samca na swoim terytorium, agresja samicy w obronie potomstwa, agresja samoobrony.
III
Narzędziem, które posłużyło mi do badań był kwestionariusz Arnolda H. Bussa i Ann Durkee „Nastroje i Humory” do badania poziomu agresywności. Polską wersję opracował i zaadaptował Mieczysław Choynowski. Kwestionariusz składa się ze 100 pytań dotyczących zachowań agresywnych i mierzących dodatkowo poczucie winy. Badany odpowiada : tak, nie, nie wiem (oceny według klucza : 0, 1 lub 2 punkty). Kwestionariusz „Nastroje i Humory” pozwala zbadać agresywność młodzieży, opierając się na takich skalach, jak :
I. Napastliwość fizyczna (Npf) – użycie siły fizycznej oraz przemocy przeciwko innym ludziom
II. Napastliwość słowna (Nps) – zachowania agresywne polegające na szkodzeniu innym i ranieniu ich poprzez treść wypowiedzi, jak również poprzez formę i sposób wypowiadania się.
III. Napastliwość pośrednia (Npp) – agresja okrężną drogą skierowana na określoną osobę.
IV. Negatywizm (Ngt) – zachowanie opozycyjne, głównie przeciwko autorytetom, przeciwstawianie się.
V. Podejrzliwość (Pdj) – rzutowanie wrogości na otoczenie społeczne.
VI. Uraza (Urz) – zazdrość i nienawiść do otoczenia.
VII. Drażliwość (Drl) – gotowość przejawiania negatywnych uczuć już po niewielkim podrażnieniu.
Aby uzyskać informację o ogólnej agresywności (WOA) osoby badanej. Należy zsumować wyniki surowe, uzyskane przez nią w skalach I ÷ VII. Poza wymienionymi skalami agresji występuje w kwestionariuszu skala VIII Poczucie winy (Pw), badająca skłonność do odczuwania wyrzutów sumienia, uczucia niezadowolenia, że się uczyniło coś złego.
Zaprezentowane wyżej formy zachowań przyporządkowuje Buss, opierając się na analizie czynnikowej, agresji i wrogości. Na agresję składają się : agresja fizyczna, pośrednia, słowna oraz drażliwość (u kobiet dodatkowo negatywizm), natomiast czynnik wrogości stanowią podejrzliwość i uraza, u kobiet także poczucie winy.
Podstawą założeń teoretycznych i interpretacji wyników niniejszej pracy jest społeczna teoria uczenia się agresji. Jako zmienną niezależną przyjęłam miejsce zamieszkania, a jako zmienną zależną – poziom agresywności.
Badanie młodzieży miało charakter grupowy, zostało przeprowadzone na terenie szkół, do których uczęszczali badani, w listopadzie 2004 roku. Łącznie przebadano 60 osób, z których 30 zamieszkuje miasto Katowice, a pozostałe 30 pochodzi ze wsi w okolicy Częstochowy (Mazówki, Ostrowy, Rywaczki, Miedźno). Grupę stanowiły 33 dziewczęta oraz 27 chłopców, których wyniki były podstawą przeprowadzonych analiz i interpretacji.
Uczęszczali oni do szkół :
- gimnazjum
- technikum
- liceum
- studia
Otrzymałam następujące wyniki :
Miasto : 114, 74, 104, 87, 52, 48, 90, 61, 65, 96, 67, 54, 100, 122, 116, 40, 120, 66, 92, 64, 127, 80, 76, 83, 106, 79, 44, 80, 103, 34.
Wieś : 88, 55, 56, 59, 56, 61, 75, 43, 95, 60, 40, 73, 44, 52, 59, 70, 40, 64, 112, 85, 92, 53, 59, 78, 57, 81, 106, 86, 92, 88.
N Min. Max. Średnia Odchylenie standardowe Mediana Wariancja
MIASTO 30 34 127 81,4667 25,90132 80 670,8782
WIEŚ 30 40 112 69,3 19,62607 62,5 385,1828
OGÓŁEM 60 34 127 75,3833 23,59481 74,5 556,715
Badaną grupę młodzieży podzielono na 3 podgrupy zwane dalej nieagresywna (NA), przeciętnie agresywna (PRZ) i agresywna (AGR). Grupa pierwsza, nieagresywna (NA) to osoby badane, których wynik surowy agresywności ogólnej WOA był różnicą średniej arytmetycznej (X = 75,00) i odchylenia standardowego (s = 23,00) (zaokrąglonych do jedności) wyników całej grupy, wynosił 52 i poniżej do wartości minimalnej 0, to znaczy w przedziale od 0 do 52. Osoby z następnej grupy ekstremalnej, czyli agresywnej (AGR), otrzymały wynik WOA równy wartości średniej plus wartość odchylenia standardowego, czyli od 98 wzwyż, do wartości maksymalnej 127. Grupę środkową stanowiły osoby, które osiągnęły wynik znajdujący się w przedziale o jedno odchylenie standardowe powyżej i jedno poniżej średniej arytmetycznej – był to przedział wyników przeciętnych (PRZ) 53 – 97.
Grupa Liczebność Przedział wyników WOA
wieś miasto
1.NA – nieagresywna 5 5 0 – 52
2.PRZ – przeciętnie agresywna 23 16 53 – 97
3.AGR - agresywna 2 9 98 - 127
I. Określenie zmiennych, sformułowanie założeń i hipotez.
Zmienna niezależna : miejsce zamieszkania (wieś, miasto)
Zmienna zależna : poziom agresywności
Założenia : zmienna Poziom agresywności ma w populacji rozkład normalny, próba losowa
N = 50, σ12 = σ22, spełnione są założenia testu t
Hipotezy : H0 : µ1 = µ2 Poziom agresywności wśród młodzieży miejskiej i wiejskiej nie różni
się w sposób istotny
H1 : µ1 > µ2 Poziom agresywności wśród młodzieży miejskiej jest istotnie
wyższy niż wśród młodzieży wiejskiej.
II. Wybór testu i ustalenie rozkładu statystyki.
Statystyka t ma rozkład t Studenta dla df = 2(n-1) = N – 2 = 58, stosuję test jednostronny, porównuję średnie dwóch prób niezależnych
III. Ustalenie reguły decyzyjnej.
Poziom istotności : α = 0,05
Wartość krytyczna : t kryt (58) = 1,671
Odrzucimy H0, jeżeli t > 1,671
Przyjmiemy H0, jeżeli t < 1,671
IV. Obliczanie wartości statystyki.
Test Levene'a jednorodności wariancji
F Istotność
2,112 ,152
Istotność powyżej 0,05 (0,152 > 0,05) świadczy o jednorodności (homogeniczności) wariancji.
Test t równości średnich
t df Istotność (dwustronna) Różnica średnich Błąd standardowy różnicy 95% przedział ufności dla różnicy średnich
Dolna granica Górna granica
Założono równość wariancji 2,051 58 ,045 12,1667 5,93313 ,29022 24,04312
Test dla prób niezależnych.
V. Podjęcie decyzji.
2,051 > 1,671 więc możemy odrzucić H0. Stwierdzam, że poziom agresywności wśród młodzieży miejskiej jest istotnie wyższy niż wśród młodzieży wiejskiej.
IV
Na podstawie uzyskanych przeze mnie wyników możemy stwierdzić wyższe nasilenie agresywności wśród młodzieży miejskiej. Istnieją argumenty przemawiające za stwierdzeniem, że to jednak miasto ma więcej predyspozycji, aby uczynić swych mieszkańców bardziej agresywnymi. Miasta zawsze przyciągały ludzi ze względu na warunki ekonomiczne, a także z powodu swych funkcji kulturalnych i społecznych. Ośrodki miejskie są miejscem gdzie „coś się dzieje”. Lecz dla wielu ludzi dzieje się tam zbyt wiele. Wszechobecny hałas, tłok na ulicach działają drażniąco, często powodują frustrację, wzbudzają stres, powodują odrzucenie reguł etycznych. Poza tym, chociaż jednostka w mieście jest otoczona wieloma ludźmi, to jednak pozostaje anonimowa. Taka anonimowość zmniejsza szansę otrzymania nagrody za pożyteczne społecznie zachowanie, jak i kary za zachowanie antyspołeczne, tak więc ludzie są śmielsi w dokonywaniu agresywnych czynów. Anonimowość przyczynia się do wytworzenia subiektywnego stanu dezindywidualizacji z towarzyszącym mu osłabieniem mechanizmów kontrolnych. Inaczej jest na wsi, gdzie wszyscy się znają i wszystko o wszystkich wiedzą. O tym, że miasto zaczyna być przytłaczające, niech świadczy chociażby fakt, że coraz więcej ludzi ucieka od miejskiego zgiełku na wieś, budują domy blisko lasów, blisko przyrody i cieszą się ciszą i spokojem.
Choć w dzisiejszych czasach polska wieś w pewnych punktach zaczyna przypominać miasto, staje się coraz bardziej „ucywilizowana”. W każdym gospodarstwie można znaleźć telewizor, wiele posiada także komputer, nierzadko z dostępem do Internetu. Wieś nie jest już tak uboga jak kiedyś, kiedy to telewizor, najczęściej czarno – biały, posiadała jedna rodzina. W małych wioskach nie ma też szkół średnich ani wyższych, w związku z tym młodzież dojeżdża do szkół w miastach. I tam też spędza większość dnia. Styka się z ludźmi wychowanymi w mieście, obserwuje ich, naśladuje, uczy się od nich pewnych zachowań. Nierzadko młodzież z miasta imponuje tej ze wsi. Młodzież wiejska też chce chodzić na dyskoteki, do barów, pubów, a takie rozrywki ciężko znaleźć na wsi. W zasadzie wszystkie rozrywki dostępne młodzieży z miasta, są też dostępne dla młodzieży ze wsi. Dzieli ją od nich jedynie (albo aż) większa odległość w przestrzeni, a nierzadko także mniejsza zasobność portfela. No i nie ma co ukrywać, wychowanie na wsi różni się od tego w mieście. Wiejskie dzieciaki wychowywane są w duchu większej karności i posłuszeństwa, są przyzwyczajone do pracy od maleńkości.
Natomiast do czynników, które działają zarówno na młodzież z miasta jak i ze wsi, a które sprzyjają powstawaniu agresywnych zachowań możemy zaliczyć rodzinę, szkołę, grupy rówieśnicze, środki masowego przekazu.
Dla wielu osób dom rodzinny stanowi istotne oparcie w procesie kształtowania się osobowości, myśli, dążeń, uczuć, jest ostoją życia psychicznego. Ale też dla wielu dzieciństwo nie jest najpiękniejszym i beztroskim okresem w życiu. Jest okresem paraliżującego strachu i bólu.
Główna przyczyna agresywnego zachowywania dzieci tkwi w dezorganizacji życia rodzinnego. Pogoń współczesnych rodziców za dobrami materialnymi sprawia, że dziecko w przytłaczającej masie przedmiotów żyje osamotnione, pozostawione same ze swoimi problemami. Rodzice w wirze codziennych zajęć oddalają się od siebie i swoich dzieci, coraz mniej dostrzegają i rozumieją ich rzeczywiste potrzeby. W związku z tym trudne staje się zaspokojenie podstawowej potrzeby emocjonalnej - potrzeby miłości. To, że rodzice z dzieckiem za mało rozmawiają, że nie słuchają o jego problemach, że ignorują jego radości i kłopoty, że często mają mu tylko do zakomunikowania to, aby było grzeczne, nie przeszkadzało, a najlepiej dało im spokój, powoduje, że zostaje niezaspokojona kolejna potrzeba emocjonalna - potrzeba bezpieczeństwa.
Posiadanie odrzucających rodziców, częste frustracje, niekonsekwencja wychowawcza, okazje do manifestowania gniewu, obserwowanie zachowań agresywnych u rodziców oraz korzyści uzyskiwane w wyniku agresji, przez jej akceptację, sprzyjają znacząco rozwojowi agresji. Również codzienne trudności, bezrobocie, bieda, niepewna perspektywa na przyszłość, brak poczucia stabilizacji, stanowią ogromne obciążenie dla psychiki dziecka. W dobie przemian społecznych i obyczajowych rodzinie towarzyszą ogromne lęki, przeważnie o utrzymanie pracy i godziwego statusu materialnego. Dzieci nasiąkają tą atmosferą niepokoju i szukają możliwości odreagowania swojej frustracji.
Tradycyjny model wychowania - a więc model autorytarny połączony z karami cielesnymi - jest wciąż popularny. Rodzice, którzy stosują kary fizyczne wobec agresywnie zachowujących się dzieci, modelują i kształtują właśnie te wzory zachowań, które pragną wyeliminować.
Wpływ na poziom agresji u młodzieży ma także szkoła. Nauka w szkole przestaje być powodem satysfakcji, za to coraz częściej jest źródłem ogromnej frustracji. Szkolne porażki łatwo rodzą poczucie upokorzenia. Stąd już blisko do stwierdzenia, że szkoła nie jest przyjazna uczniom.
Rodzina i szkoła bardzo często nie spełniają swych naturalnych funkcji. Młodzież poszukując zasad, norm czy reguł postępowania, nie znajdując ich ani w szkole ani w domu - sama wyznacza sobie te cele i zasady. Szuka akceptacji członków grupy, nawet za cenę przekroczenia prawa. Tak rodzą się warunki do pojawienia się przemocy. Grupa nieformalna
uczy, iż agresja jest trwałym sposobem radzenia sobie w świecie, wpaja przekonanie o skuteczności posługiwania się agresją jako emocją i postawą.
Także niewłaściwe oddziaływanie środków masowego przekazu ma znaczny wpływ na przestępczość, zwłaszcza w odniesieniu do dzieci i młodzieży, którzy są bardziej podatni na sugestię niż osoby dorosłe. Wśród przyczyn, które rodzą akty przemocy i lekceważenia ludzkiego życia należy wymienić oddziaływanie telewizji, zdominowanej w dużym stopniu przez filmy, w których przemoc, spryt, okrucieństwo, agresja są na porządku dziennym. Inne, dostępne dla dzieci źródło, które przepełnione jest przemocą to gry komputerowe. Coraz częściej rodzice w nagrodę, lub po prostu z braku czasu dla dziecka, kupują mu komputer, a producenci gier komputerowych, dostarczają mu emocji. Gry te angażują emocjonalnie dziecko w przeżywaniu przemocy w większym stopniu niż demoralizujące filmy telewizyjne. Przemoc telewizyjna coraz szerszą falą wylewa się poza ekran. Sposób, w jaki młodzi ludzie odnoszą się do siebie oraz ludzi starszych, z pewnością w dużym stopniu, wynika z telewizyjnych wzorców. Widzowie uczą się zachowań poprzez ich obserwację na ekranie. Odbiór programów telewizyjnych, w połączeniu z innymi jeszcze czynnikami, może wywołać agresję lub stany lękowe u widza - jest bowiem katalizatorem wyzwalającym tego typu zachowania.
Moja analiza wykazała różnice w poziomie agresywności wśród młodzieży miejskiej i wiejskiej. Podejrzewam, że gdyby przeprowadzić profesjonalne z użyciem wielu technik i na bardzo szeroką skalę, to też otrzymalibyśmy podobny wynik.
Przypisy
1) Ranschburg, J. (1993). Lęk, gniew, agresja. str. 93
2) Wolińska, J. M. (2000). Agresywność młodzieży. Problem indywidualny i społeczny. str. 13
Bibliografia
Aronson, E. (1995). Człowiek istota społeczna. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN
Aronson, E., Akert, R. M., Wilson, T. (1997). Psychologia społeczna. Serce i umysł. Poznań : Zysk i S-ka
Borkowski, R. (2001). Agresja i przemoc. Kraków : Oficyna Wydawnicza ABRYS
Ranschburg, J. (1993). Lęk, gniew, agresja. Warszawa : Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne
Siek, S., Grochowska, A. (2001) Wybrane metody badania osobowości. Warszawa : Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Wolińska, J. M. (2000). Agresywność młodzieży. Problem indywidualny i społeczny. Lublin : Wydawnictwo UMCS
Zimbardo, P. G., Ruch, F. L. (1997). Psychologia i życie. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PAN
Załączniki
Kwestionariusz Arnolda H. Bussa i Ann Durkee „Nastroje i Humory” do badania poziomu agresywności.