Narastanie sprzeczności między mocarstwami na przełomie XIX i XX wieku

Rozwój przemysłu fabrycznego powodował wzrost zapotrzebowania na surowce i rynki zbytu. Państwa najbardziej uprzemysłowione zwróciły uwagę na Afrykę i Azję, gdzie dopatrzyły się „terenów niczyich” i zaczęły je kolonizować. Największą potęgą kolonialną stała się Anglia, która posiadała na terenie Afryki Republikę Południową Afryki, brytyjską Afrykę Wschodnią, Przylądek Dobrej Nadziei i Nigerię, a po wykupieniu akcji Kanału Sueskiego zaczęła rozszerzać swoje wpływy w Egipcie. W Azji największą posiadłością brytyjską były Indie oraz Birma i Półwysep Malajski. Do posiadłości brytyjskich należała również Australia i liczne wyspy na Oceanie Spokojnym.
Francja posiadała w Afryce kompleks kolonii tworzących tzw. Francuską Afrykę Zachodnią i Francuską Afrykę Równikową oraz Madagaskar, natomiast w Azji Półwysep Indochiński. Inne państwa posiadały znacznie mniejsze posiadłości kolonialne. Belgia-Kongo, Włochy Libię, Portugalia Angolę i Mozambik, Holandia Indonezję.
Pod koniec XIX w. ekspansję kolonialną zaczęła również Rosja zajmując tereny na południe ku Morzu Czarnemu oraz obszary azjatyckie na wschód od Morza Kaspijskiego.
Na przełomie XIX i XX w. pojawiły się nowe potęgi ekonomiczne: Niemcy, USA i Japonia. Państwa te przeszły pewne wewnętrzne przeobrażenia i w szybkim tempie doganiały stare potęgi gospodarcze.
Niemcy, które zjednoczyły się w 1871, a w czasie wojny z Francją zajęły uprzemysłowione tereny- Alzacje i Lotaryngię, oraz otrzymały od Francji znaczne odszkodowanie wojenne dogoniły Anglię w produkcji przemysłowej i szybko zaczęło im brakować surowców i rynku zbytu. Posiadały wprawdzie kolonie na terenie Afryki- Niemiecka Afryka Południowo-zachodnia, Niemiecka Afryka Wschodnia, Kamerun i Togo, ale domagały się nowego podziału świata, by poszerzyć swoje posiadłości.
USA, które powstały jako niepodległe państwo w II połowie XVIII w. początkowo koncentrowały się tylko na podboju kontynentu Ameryki Północnej głosząc hasło izolacjonizmu, czyli nie mieszania się w sprawy Europy. W wyniku zakupu lub wojen ukształtowało się państwo o współczesnym kształcie terytorialnym. Rząd amerykański zakupił Luizjanę, Florydę, Alaskę, a po wojnie z Meksykiem przyłączone zostały nowe stany, Nowy Meksyk, Karolina, Utah. W XIX w. USA zaczęły interesować się sąsiednim kontynentem, na którym swoje kolonie posiadały państwa europejskie. Władze USA wspierały wszelkie ruchy niepodległościowe, jakie rodziły się na terenie Ameryki Południowej i sprzeciwiały się zbrojnej interwencji państw Świętego Przymierza głosząc hasło: „Ameryka tylko dla Amerykanów”. Pod koniec XIX w. Stany Zjednoczone zaczęły interesować się także wschodnimi wybrzeżami Azji. Opanowały Hawaje, a po zwycięskiej wojnie z Hiszpanią zmusiły ją do odsprzedania Filipin. USA liczyły, że będą to bazy wypadowe do penetracji kontynentu azjatyckiego. Ponieważ nie było już „terenów niczyich”, niczyich państwa europejskie szykowały się do podboju Chin Stany Zjednoczone zaproponowały prowadzenie w Chinach tzw. polityki otwartych drzwi, co miało oznaczać, że wszystkie państwa będą mogły prowadzić tu własne interesy. Początkowo USA były tylko potęgą gospodarczą, a nie militarną. Jednak posiadanie terenów na Pacyfiku i Atlantyku zmusiło je do zbudowania silnej floty. Posiadanie dwu flot było dość uciążliwe i kosztowne. Rząd amerykański odkupił więc od Francji akcje budowy Kanału Pomorskiego, który połączył oba oceany, a USA stały się z czasem również potęgą militarną i miało wiele wpływów w innych państwach, ponieważ w ślad za uzależnieniem ekonomicznym postępowało uzależnienie polityczne.
Zainteresowanie państw europejskich i USA budziła również Japonia, która miała stać się kolonią. Zmuszono Japonię do otwarcia portów dla obcych towarów, ale Japończycy potrafili wykorzystać ten fakt, by wiele nauczyć się od najeźdźców i zeuropeizować się. Wkrótce przeprowadzono w Japonii wiele reform administracyjnych, wojskowych, kulturalnych, scentralizowano władzę przekazując ją cesarzowi. W wyniku tych przeobrażeń Japonia stała się szybko silnym i dobrze rozwiniętym ekonomicznie państwem i zaczęła szukać dla siebie kolonii na kontynencie azjatyckim, gdzie popadła w konflikt z Rosją. Rosja budowała wówczas kolej transsyberyjską, a wielu jej bogatych obywateli zainwestowało swoje kapitały na terenie Mandżurii i Korei, które stały się obiektem zainteresowania Japonii. Doszło więc do konfliktu zbrojnego, w którym Rosja utraciła Port Artur, część Sachalinu, połowę Mandżurii i wpływy w Korei. Wojna ta obaliła mit o potędze Rosji.
Sprzeczność interesów pojawiła się również na Bałkanach. W latach 70. Bośnia, Hercegowina, Serbia i Bułgaria wystąpiły przeciwko Turcji, by wyzwolić się spod jej panowania. Państwa te uzyskały poparcie Rosji, która miała nadzieję zdobyć cieśniny czarnomorskie oraz rozszerzyć swoje wpływy na Bałkany. Ten sam cel miały Austro-Węgry, które pragnęły podporządkować sobie narody wyzwalające się spod panowania tureckiego. Pokój w San Stefano umacniał pozycję Rosji, ale Austro-Węgry ostro na to zareagowały, a ni były zadowolone z takiego obrotu sprawy również inne państwa, głównie Francja i Anglia. Przeprowadzono więc rewizję traktatu pokojowego i sporządzono tzw. traktat berliński, który zmuszał Rosję do wycofania swoich wojsk z Bułgarii. Macedonia wróciła pod panowanie Turcji, a Bośnia i Hercegowina znalazły się pod panowaniem Austrii.
Do konfliktów o kolonie dochodziło również między starymi potęgami. Francja nie była zadowolona, że rosną wpływy brytyjskie w Egipcie i w 1898 między obu państwami wybuchł konflikt o Faszodę nad Górnym Nilem.
Między Anglią a Rosją istniał spór o Persję i Afganistan. W 1879 Austro-Węgry, Niemcy i Włochy zawarły porozumienie zwane Trójprzymierze, skierowane przeciwko Rosji. Poczuły się tym zagrożone również Francja i Anglia. Dlatego też Rosja i Francja w 1892 zawarły sojusz obronny, do którego w 1904 dołączyła Anglia pomimo zatargu z obu państwami. W ten sposób powstało Trójporozumienie zwane Ententą.
Terenem najbardziej newralgicznym były nadal Bałkany. W 1911 korzystając z osłabienia Turcji, która toczyła wojnę z Włochami o Trypolis, Grecja, Serbia, Bułgaria i Czarnogóra zawiązały koalicję i wystąpiły przeciwko Turcji, by wyzwolić spod jej panowania resztę kontynentu europejskiego. Zwycięskie państwa wkrótce jednak popadły w konflikt między sobą, ponieważ nie były w stanie podzielić się zdobytymi terenami. W 1913 wybuchła więc II wojna bałkańska, w której przeciwko Bułgarii wystąpiły jej wcześniejsi sojusznicy oraz Rumunia i Turcja. Ponadto Serbowie zaczęli głosić ideę zjednoczenia wszystkich Słowian zamieszkujących Bałkany, co było sprzeczne z interesem Austro-Węgier pod panowaniem których żyło wówczas ok. 7 mln. Serbów, Słoweńców i Chorwatów. Serbię popierała Rosja, natomiast Niemcy naciskały na rząd w Wiedniu, by zajął zdecydowaną postawę wobec Serbii.
Zarzewiem konfliktu było również Maroko, gdzie Francuzi chcieli wprowadzić swoje wojska, na co jednak nie godzili się Niemcy, ponieważ w Maroku znajdowało się wiele niemieckich banków i zakładów przemysłowych. Konflikt udało się zażegnać, ale kilka lat później, kiedy w Maroku wybuchło powstanie, Francja prowadziła tam swoje wojska, na co Niemcy zareagowały wysłaniem swojego okrętu wojennego do portu w Agadirze na znak, że nie będą bezczynnie przyglądać się zajmowaniu przez Francję Maroka. Po stronie Francji opowiedziała się Anglia i udało się przekonać Niemców do rezygnacji z Maroka, które stało się protektoratem francuskim. Niemcy w ramach rekompensaty mogli rozszerzyć swoje kolonie w Kamerunie.
Przełom XIX i XX w. był okresem narastającej rywalizacji o źródła surowców i rynku zbytu między starymi potęgami ekonomicznymi, które już wcześniej zdołały ugruntować swoją pozycję, a nowymi, dynamicznie rozwijającymi się państwami, dla których zabrakło już ziemi do kolonizowania i musiały ją zdobywać poprzez walkę zbrojną. Dlatego też w różnych miejscach wciąż dochodziło do konfliktów interesów i lokalnych działań wojennych.
Sytuacja stawała się coraz bardziej napięta i groziła wybuchem konfliktu na większą skalę. Kiedy więc 28.06.1914 serbski nacjonalista dokonał zamachu, w którym zginął następca tronu Austro-Węgier arcyksiążę Franciszek Ferdynand obawiano się, że może się to stać bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny. Rząd wiedeński zażądał od Serbii zgody, by śledztwo w sprawie zamachu prowadziła austriacka komisja, co byłoby pogwałceniem suwerenności Serbii. Serbia mająca poparcie Rosji ultimatum odrzuciła i 28.07.1914 Austro-Węgry wypowiedziały jej wojnę. Rosja na prośbę Serbii rozpoczęła mobilizację i odrzuciła ultimatum Niemców, by jej zaprzestać. Wobec tego 01.08 Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji i jej sojuszniczce Francji. 04.08 Anglia wypowiedziała wojnę Niemcom, a 06.08 Austro-Węgry Rosji. W ten sposób w ciągu kilku dni lokalny konflikt serbsko-austriacki przekształcił się w wojnę o zasięgu europejskim, a później światowym.