Interpretacja wiersza Wisławy Szymborskiej pt. "Życie na poczekaniu"

Życie na poczekaniu.
Przedstawienie bez próby.
Ciało bez przymiarki.
Głowa bez namysłu.

Nie znam roli, którą gram.
Wiem tylko, że jest moja, niewymienna.

O czym jest sztuka,
zgadywać muszę wprost na scenie.
Kiepsko przygotowana do zaszczytu życia,
narzucone mi tempo akcji znoszę z trudem.
Improwizuję, choć brzydzę się improwizacją.
Potykam się co krok o nieznajomość rzeczy.
Mój sposób bycia zatrąca zaściankiem.
Moje instynkty to amatorszczyzna.
Trema, tłumacząc mnie, tym bardziej upokarza.
Okoliczności łagodzące odczuwam jako okrutne.

Nie do cofnięcia słowa i odruchy,
nie doliczone gwiazdy,
charakter jak płaszcz w biegu dopinany –
oto żałosne skutki tej nagości.

Gdyby choć jedną środę przećwiczyć zawczasu
albo choć jeden czwartek raz powtórzyć!
A tu już piątek nadchodzi z nieznanym mi scenariuszem.
Czy to w porządku – pytam (z chrypką w głosie,
bo nawet mi nie dano odchrząknąć za kulisami.)

Złudna jest myśl, że to tylko pobieżny egzamin
składany w prowizorycznym pomieszczeniu.
Nie. Stoję wśród dekoracji i widzę, jak są solidne.
Uderza mnie precyzja wszelkich rekwizytów.
Aparatura obrotowa działa od długiej już chwili.
Pozapalane zostały najdalsze nawet mgławice.
Och, nie ma wątpliwości, że to premiera.
I cokolwiek uczynię,
zamieni się na zawsze w to, co uczyniłam.
(„Widok z ziarnkiem piasku”; 1997)

Pierwszy dzwonek, drugi, trzeci. Gaśnie światło, zapada mrok. Podnosi się widowiskowa kurtyna, niekiedy będąca również zjawiskową. Na scenie aktor, kilku aktorów, wielu aktorów. Przedstawienie trwa. A potem owacje, burza oklasków. Jeżeli to premiera, to kwiaty i niekończące się gratulacje. Aż w końcu kurtyna opada, światło powoli zapala się. Aktor zmierza ku garderobie, aby zmyć maskę makijażu, a widz leniwie, jeszcze jakby nie wybudzony ze snu i wciąż lekko nieprzytomny i oszołomiony, opuszcza salę i zostawia za sobą fotel, w którym zdążył się już wygodnie usadowić i w jakiś sposób, jak wielu przed nim zdążył się do niego się przywiązać. Na ulicy razi go blask światła – czy to słonecznego, czy to płynącego z zapalonej ulicznej latarni. Dla niektórych przedstawienie skończyło się wraz z opadnięciem kurtyny, dla innych nadal trwa, ponieważ sami przed sobą i przed światem są aktorami na scenie zwanej życiem.

„Życie na poczekaniu” to wiersz polskiej noblistki – Wisławy Szymborskiej. Jego tytuł od razu wprowadza nas w sens tekstu. Należałoby się tylko zastanowić, dlaczego kobieta, która jest poetką porównuje życie akurat do teatru, a nie na przykład do książki, którą każdy z nas zapisuje, po każdym dniu stawia kropkę a odwracając kartkę ma znów przed sobą pustą, białą stronnicę, której treści twórcą sam się staje? Moim zdaniem dlatego, że teatr jest wciąż żywy, że w teatrze są martwe rekwizyty ale także realni ludzie z którymi często się uosabiamy. A książka? Jest tylko książką. I choć maluje obrazy słowami, to jednak nie potrafi ich nam tak realnie ukazać, jak robi to teatr przemawiający do całej naszej wyobraźni.

Żył sobie raz pewien człowiek, który bardzo narzekał na swoje życie. Pewnej nocy przyszedł do niego Anioł i zabrał go na strych jego domu, który stał się teraz salą nie mającą końca a wypełnioną po brzegi krzyżami rozmaitego rodzaju. Były tam krzyże całkiem małe i bardzo duże, skromne i wysadzane drogimi kamieniami, wyciosane z gałęzi brzozy i odlane ze srebra. Anioł z polecenia Stwórcy polecił człowiekowi wybrać sobie taki krzyż, który będzie my w pełni odpowiadał. Człowiek biegał podniecony po ogromnej sali. Początkowo sięgał po krzyże drogocenne, ale ozdoby uwierały go w plecy. Sięgał po krzyże odlane ze szlachetnych kruszców, ale ciążyły mu one niemiłosiernie. Jedne miały belki za długie tak, iż plątały mu krok, a kolejne za krótkie tak, że zsuwały mu się z pleców. Aż wreszcie trafił na, według niego, idealny krzyż. „Wszystko mu się w nim podobało: i ciężar, i długość, kolor, ozdoby... Wszystko było takie, jak chciał. Był świetny, najlepszy.” Człowiek poprosił więc Anioła, aby pozwolił mu z nim iść przez życie. Jakież ogromne było jego zdumienie, gdy dowiedział się, ze ten krzyż to ten sam, który od początku życia niesie na swoich ramionach... (Wg opowiadania ks. M. Malińskiego pt. „Ludzkie krzyże”.)
Szymborska pisze:
„Życie na poczekaniu.
Przedstawienie bez próby.
Ciało bez przymiarki.
Głowa bez namysłu.”
Tak, to prawda. Nikt z nas nie wybierał sobie życia, jakie przyszło mu prowadzić. Każdy z nas może powiedzieć za poetką:
„Nie znam roli, którą gram.
Wiem tylko, że jest moja, niewymienna.”
Pamiętam, że gdy byłam młodsza marzyłam o tym, aby znaleźć się w czyimś ciele, obojętne w jakim byleby nie w swoim. Wydawało mi się, że inni mają lepiej, że łatwiej jest im żyć i łatwiej podołać codzienności. Teraz, wraz z upływem lat widzę, że nie ma czegoś takiego jak życie bezproblemowe. Każdy człowiek zmaga się z czymś, co jest tylko dla niego przeznaczone. I nie może się z nikim innym na życie zamienić tak i jak nie może powtórnie wejść do łona matki i powtórnie się narodzić. Myślę też, że w życiu to właśnie jest najpiękniejsze, że nie wiemy, co za sekundę się wydarzy. Nie wiem, może za chwilę skończy mi się atrament w moim piórze i nie będę mogła dokończyć tej pracy, a to pociągnie za sobą nieprzyjemne konsekwencje? Albo nagle stanie się coś jeszcze bardziej nieprzewidywalnego, co popchnie moje życie na zupełnie inny tor? Jutro rano planuję wstać do szkoły i po lekcjach wrócić do domu na wspólny obiad z rodziną, a wieczorem spotkać się z przyjaciółmi. Ale tak naprawdę nie wiem czy po tej nocy jeszcze się obudzę. Rozważam to, co będzie po maturze, jaką drogę życia wybiorę, choć tak naprawdę nie mogę nawet stwierdzić ile życia jeszcze mi pozostało. I tylko jednego mogę być pewna: „Czas ucieka, wieczność czeka...” Szymborska to, co ja teraz napisałam zamknęła w słowa:
„O czym jest sztuka,
zgadywać muszę wprost na scenie.
Kiepsko przygotowana do zaszczytu życia,
narzucone mi tempo akcji znoszę z trudem.”
Tak, poetka niewątpliwie w tych strofach dostrzega coś, o czym wielu ludzi już zdążyło zapomnieć. Życie cudem i darem jest! Szkoda tylko, że wielu współczesnych tego skarbu nie potrafi już docenić i nowe, niewinne życie bez słusznego sądu i wyroku skazuje na śmietnik albo niekończącą się tułaczkę z domu do domu, z jednych ramion do drugich w poszukiwaniu i tak już na zawsze utraconej pełni miłości. A potem z tych niewinnych ust płynie pieśń:
„Mamo, dlaczego to zrobiłaś? Przecież tak bardzo chciałem żyć.
Mamo, dlaczego mnie zabiłaś? Czy w Twoim życiu nie znaczyłem nic?”
I to wołanie rozdziera duszę świata (o ile nie zostanie zamknięte w tubce drogiego i „cudownego” kremu do twarzy) i woła o pomstę do nieba za całe wariactwo współczesności.
Wszyscy tak bardzo się śpieszymy. Codzienna gonitwa za tramwajami i autobusami, przekleństwa rzucane w korkach samochodowych, zobojętnienie na sprawy drugiego człowieka i ciągły „wyścig szczurów” za karierą, za pieniędzmi, za „lepszym” życiem. Aż chce się powtórzyć za Anną – Marią Jopek: „Niech ktoś zatrzyma świat – ja wysiadam...” Gubiąc się sami w tym wszystkim po pewnym czasie stwierdzamy tak samo, jak Szymborska: „Narzucone mi tempo akcji znoszę z trudem...” A potem jest już tylko apatia. Bo znów coś się nie udało, bo noga się powinęła, bo zamiast wygrać – przegrało się wszystko.

Jak to z nami właściwie jest? Czy tak jak aktor po spektaklu zmywa makijaż i staje się na powrót Wojciechem Malejkatem a nie Hamletem, tak i my co wieczór po powrocie do domu, we własnej sypialni zdejmujemy nasze „maski”? Wielu z nas ma już ich prawdziwą kolekcję. Ta dla rodziny, ta dla szefa w pracy, ta dla znajomych, ta dla domowników... I wszyscy dzięki temu są szczęśliwi... STOP! Czy ja jestem szczęśliwa, skoro nawet w domu nie wolno mi być do końca sobą? „Improwizuję, choć brzydzę się improwizacją.” Gram niepewnie, scenariusz wymyślam na poczekaniu. Udaję tak, jakbym wstydziła się własnego jestestwa. Bo co sobie ludzie o mnie pomyślą? A ja Ci mówię, że absolutnie nic sobie nie pomyślą. A może Twoja odwaga (tak, do tego potrzeba niewątpliwie odwagi!) popchnie ich do ściągnięcia własnych „masek”? I wtedy świat stanie się prawdą tak, jak był nią przed grzechem pierworodnym człowieka. A teatr życia stanie się wyjątkiem z autobiografii każdego z nas.

Nie do cofnięcia słowa i odruchy,
nie doliczone gwiazdy,
charakter jak płaszcz w biegu dopinany –
oto żałosne skutki tej nagości.
Wyobraź sobie taką sytuację. Aktor stoi na scenie, wszystkie reflektory zwrócone są na niego i wpatrzona jest w niego – jak w obraz – cała widownia. Dokładnie obserwuje każdy jego krok, każde mimowolne potknięcie czy zająknięcie. I gdy brawa ucichną (zasłużone lub niezasłużone), i gdy wszyscy rozejdą się do domów, to aktor następnego dnia w gazecie przeczyta albo, że jego gra została przez krytyków oceniona pozytywnie, albo biedak dowie się, że jego domniemany talent nie jest nic wart. Stanie nagi w prawdzie o samym sobie. Już nie będzie mógł cofnąć tego, czego dokonał – obojętnie czy przyniosło mu to dumę, i chwałę, czy porażkę. Życie pobiegnie dalej, a on za nim, aby ani jednej cennej chwili z tej czary nie uronić.

„Trema, tłumacząc mnie, tym bardziej upokarza.
Okoliczności łagodzące odczuwam jako okrutne.”
Każdy, kto choć raz w życiu miał okazję stanąć przed większą publiką wie doskonale, jak trudno jest opanować natarczywe drżenie kolan i niemiłosierne pocenie się dłoni. Wie, jak trudno uspokoić przyśpieszony rytm serca. O tremie i sposobach na nią często mówią aktorzy filmowi i teatralni. Może nawet lepiej problem rozumieją ci drudzy, bo ich obserwują na scenie żywe spojrzenia a nie obiektywy kamer, które niektóre mankamenty mogą zatuszować, a walory i zalety podkreślić. Dla jednego spośród nich sposobem na opanowanie tremy jest liczenie w myślach do dziesięciu, dla innych praktykowanie ćwiczeń uspakajających oddech a jeszcze dla innych tym sposobem jest modlitwa. Ale tak naprawdę najlepszy aktor to ten, który ma nieustannie świadomość, że trema może go dopaść w każdym, nawet najmniej spodziewanym momencie i że wtedy będzie musiał umieć ją opanować. To pomoże mu z czasem dojść do perfekcji.
Jerzy Stuhr – jeden z wybitnych aktorów filmowych i teatralnych, reżyser a także rektor PWST w Krakowie w jednym z wywiadów tak mówił:
„Nie myślcie państwo, że trema mija. Towarzyszy mi przez całe życie i się zwiększa. Jest jednym z najbardziej przykrych aktorskich doznań. Parę miesięcy temu grałem "Kontrabasistę" w filharmonii w Lublinie, w sali na 1100 miejsc. Zobaczyłem, jak na parking zaczynają przyjeżdżać samochody, 100, później 200, a później 500 aut. Kiedy zobaczyłem ludzi wychodzących z tych samochodów, złapała mnie potworna trema. - Czy stanę na wysokości oczekiwań tych ludzi? Z drżeniem przebrnąłem przez pierwsze 10 minut przedstawienia. Potem dostałem jakiegoś nieprawdopodobnego kopa. Skończyłem zwycięsko.”
Gdyby nie to pytanie: „Czy stanę na wysokości oczekiwań tych ludzi?” nasze życie byłoby łatwiejsze. Ale czy nie przestalibyśmy wtedy sami od siebie wymagać? A przecież Pismo Święte uczy: „Wymagajcie od siebie choćby inni od was nie wymagali...”

„Gdyby choć jedną środę przećwiczyć zawczasu
albo choć jeden czwartek raz powtórzyć!
A tu już piątek nadchodzi z nieznanym mi scenariuszem...”
Tak, poetka marzy dokładnie o tym samym, co większość z nas (o ile nie o tym, co wszyscy...) Choć raz w życiu mieć wszystko zaplanowane, dopięte na ostatni guzik, a do tego wszystkiego być pewnym, że nic niespodziewanego się nie zdarzy. Tyle jest pięknych chwil, do których pragnęłaby powrócić. Tych błędów nie popełniłabym, gdyby dane mi było przeżyć niektóre dni jeszcze raz. Tymczasem ledwo skończy się niedziela, a już nadchodzi kolejna. Ledwo człowiek zdąży się przyłożyć głowę do poduszki, a już budzi go świt. „Czy to w porządku – pytam” wraz z autorką. Ale tego chyba nigdy się nie dowiem. Jedno jest pewne: takie są realia naszego życia i nikt inny – poza nami samymi – ich nie ukształtował. Smutny obraz tego, co sobą prezentujemy i do czego dążymy najlepiej przedstawia – w zgodzie z tematyką wiersza Szymborskiej – Kazimierz Przerwa – Tetmajer w utworze pt. „Artyści”, który pozwolę sobie teraz tu zacytować:

„Wpatrzeni w nasz ideał święty
dopóki serce tętni w nas,
płyniemy doń przez fal odmęty,
gdzie często zgubny sterczy głaz.
Wkoło nas tłumy pełne szału
walczą wśród konwulsyjnych drgnień:
my, dążąc wciąż do ideału,
niepomni siebie patrzym weń.

Mijają lata: już ramiona
nie mogą wiosłem fali pruć:
na pierś się chyli skroń zmęczona,
opuścić trzeba wierną łódź.
Wielbiono nas, gdyśmy zuchwale
na głąb się nie wahali iść,
i z brzegów na spienione fale
laurowy nam rzucono liść.

Mijają lata, skroń się chyli,
zbliża się kresu smutny dzień:
ci, co dopiero nas wieńczyli,
zepchną nas w niepamięci cień.”

Czyżby nasze życie, prowadzone tak niedbale i na poczekaniu już niedługo miałoby się stać właśnie taką agonią? Agonią wśród „solidnych” dekoracji, których – podobnie jak przysłowiowego muru – głową nigdy się nie przebije? A może agonią wśród tak „precyzyjnych” rekwizytów dnia codziennego, które w swojej doskonałości zamiast ułatwiać nam życie, zaczynają je utrudniać? Czy takie życie nadal będzie miało sens?

Ziemia wciąż się kręci, nikt z nas nie zdoła nigdy jej zatrzymać. „Aparatura obrotowa działa od długiej już chwili.” – działa od miliardów lat. „I cokolwiek uczynię, zamieni się na zawsze w to, co uczyniłam.” A świat stale będzie przyśpieszał swój szaleńczy bieg. Aż wreszcie stanie i być może puknie się w głowę i sam siebie, poprzez usta miliardów ludzi całego globu zapyta: „Co ja właściwie zrobiłem?” Ale wtedy na wiele spraw może być już za późno.

„Zamilknąć, gdy inni mówią;
modlić się, gdy inni przeklinają;
przebaczyć, gdy inni nie potrafią;
cieszyć się życiem, gdy inni je lekceważą...”
Tak pisał ks. Jerzy Popiełuszko – tragicznie zmarły polski kapłan działający w obronie niepodległej Ojczyzny. Iluż z nas byłoby w stanie choć przez chwilę tak żyć? I będąc aktorem z konieczności przestać być choć marionetką w cudzych rękach.