System podatkowy i celny

Podatki pojawiły się już w starożytności. Mogą zostać interpretowane jako specyficzna forma daniny. Daniny nakładane na gospodarstwa domowe przez władze. Mogą przybierać 3 formy: a) daniny w naturze b) daniny w postaci świadczeń osobistych (np. obowiązkowa służba wojskowa) c) daniny mogą być pobierane w pieniądzu. Niekiedy do punktu c zalicza się też opłaty. Nakładając podatki władza zapewnia sobie udział w podziale produktu i dochodu narodowego. Dochody te są niezbędne władzy dla ponoszenia wydatków związanych z zadaniami jakie realizuje władza. Są one najważniejszym źródłem dochodów.

Funkcje podatków

fiskalne – wyraża się w przysparzaniu dochodów władzy publicznej, które są niezbędne dla realizacji celów [] skrajny model gospodarki rynkowej neoliberalizm – zadania władzy publicznej dotyczą szeroko rozumianej sfery publicznej, podatki mogą być niższe gdyż niższe są zadania [] w gospodarce socjaldemokratycznej obejmują również sferę usług społecznych, zadania są bardziej rozbudowane i stąd podatki muszą być wyższe, podstawowe funkcje fiskalne – zwolennicy neoliberałów podatki pełnią wyłącznie funkcję fiskalną, postulują aby podatki miały charakter neutralny tzn. nie mogą zakłócać mechanizmu rynkowego. Postulat ten jest b. trudno wprowadzić w życie. Podatek stanowi uszczuplenie dochodu podatnika lub osób trzecich, w przypadku gospodarstw domowych i jednostek gospod. spadek skłonności do oszczędzania, wysoki poziom może również wpływać na poziom i strukturę konsumpcji lub przedsiębiorcy spadek popytu na towary i usługi. Najbliższy podatkowi neutralnemu może być podatek od wartości dodanej jeżeli są spełnione następujące warunki:
gdy podatki są powszechne tzn. nie przewiduje żadnych zwolnień przedmiotowych i podmiotowych,
jeżeli w tym podatku wszystkie towary i usługi są opodatkowane jedynie 2 stawkami: stawką zerową – wyłącznie eksport towarów i usług, stawkę podstawową wszystkie pozostałe czynności związane z obrotem towarami i usługami,
Z reguły podatki świadomie są wykorzystywane przez władze dla celów pozafiskalnych, do oddziaływania na zjawiska społeczne i gospodarcze. Są ważnym elementem polityki prorodzinnej np. stwarzania korzystnych warunków dla prokreacji,
pozafiskalne – alokacyjna – wykorzystanie dla korekty rynkowego rozłożenia czynników produkcji, pracy kapitału i ziemi; skorygowania rynkowej struktury PKB. W Polsce w latach 90-tych podatki często były wykorzystywane w celach alokacyjnych. (preferencje, zwolnienia przedmiotowe i podmiotowe); również podatek od towarów i usług wykorzystywane jest w Polsce w celach alokacyjnych, np. towary o podstawowym znaczeniu są zwolnione z podatku albo sa opodatkowane niższą stawką, funkcja alokacyjna pozostaje w sprzeczności z funkcją fiskalną. Dodatkowo podatki mogą pełnić funkcję stabilizacyjną – niwelują niekorzystny wpływ wahań cyklicznych (wzrost gospod. boom, stagnacja, recesja), celem działań państwa jest ograniczenie amplitudy wahań, w czasie boomu należy prowadzić działania restrykcyjne, w czasie recesji wspomagać ożywienie. Zarówno wyższe podatki jak i niższe wydatki publiczne wpływają stymulująco. Saldo przychody i wydatki powinny być dostosowane do fazy cyklu koniunkturalnego. W gospod. rynkowej działają tzw. automatyczne stablizatory samoczynnie ograniczające wahania cykliczne w gospod. (np. progresywne podatki od o. fizycznych, mniej od o. prawnych). Kolejna funkcja redystrybucyjna mechanizm rynkowy przyczynia się do pogłębienia różnic w poziomie dochodów poszczególnych osób fizycznych, stąd zadaniem podatków jest zmniejszenie występujących różnic.
Ingerencja państwa w podział DN usprawiedliwiona jest następującymi względami:

ekonomiczne – uzasadnienia dla progresywnego podatku należy szukać w teorii malejącej użyteczności krańcowej dochodu (użyteczność dochodu maleje wraz z jego wzrostem), zdolność do pracy jest uzależniona osobniczo –
polityczne – gdyby dochody koncentrowała jedynie niewielka grupa społeczna, pozostała część mogłaby zagrozić rewolucją
Podatki są to – świadczenia pieniężne gospodarstw domowych i jedn. gospod. na rzecz władzy publicznej o charakterze przymusowym, bezzwrotnym, nieodpłatnym i ogólnym. Są one nakładane w celu uzyskania dochodów dla pokrycia wydatków związanych z realizowaniem zadań publicznych i społecznych. Władzą nakładającą podatki jest państwo, samorząd terytorialny. Aby dane świadczenie mogło zostać nazwane podatkiem musi posiadać wszystkie cechy wynikające z definicji. Nieważna jest nazwa danego świadczenia. Niektórzy uważają, że składka ubezpieczenia społecznego jest podatkiem celowym. Podatki mogą być rozpatrywane w wąskim ujęciu – tylko świadczenia pieniężne nazywane podatkami. Pieniężny charakter podatków odróżnia je od innych danin. Przymusowy charakter świadczeń wynika z istoty władzy publicznej, można uchwalić podatki i wyegzekwować je przy użyciu przymusu. W krajach o utrwalonej demokracji szczególny nacisk zwraca się na podatki (jeżeli do wszystkich to mogą być niższe oraz oszuści podatkowi przynieśliby ruinę dla osób płacących). Podatki są jednostronnie ustalane przez władzę (państwo lub samorząd). Zapłata podatków przez podatników oznacza zmianę właściciela środków pieniężnych. Podatek jest świadczeniem bezzwrotnym – jeżeli został pobrany prawidłowo nie podlega zwrotowi. Jest to świadczenie nieodpłatne – z tytułu zapłacenia podatku nie przysługują żadne roszczenia. Świadczenie o charakterze ogólnym – nakładany na określone kategorie podatników, nie ogranicza się do konkretnego przypadku lub konkretnej osoby. Postulat ogólności – wszyscy powinni płacić podatek na tych samych zasadach, w tej samej wysokości.

Klasyfikacja podatków. Z uwagi na przedmiot opodatkowania 4 grupy:

podatki majątkowe – p. od posiadanego majątku – przedmiotem opodatkowania jest cały posiadany majątek lub jego poszczególne składniki, są stosunkowo proste i łatwe do zastosowania a istniejące księgi podatkowe utrudniają uchylanie się od płacenia, są to najstarsze podatki na świecie, obecnie mają charakter drugorzędny, w Polsce są one stosunkowo liczne i w całości zasilają budżety gmin. Najważniejszym podatkiem jest podatek od nieruchomości (przedmiot opodatkowania budynki, budowle, grunty przeznaczone na cele nierolnicze i nieleśne), inne podatki to: od środków transportu (ostatnio ograniczony, wyłączono samochody osobowe {podniesiono akcyzę na paliwa silnikowe} motocykle, opodatkowane są nim: autobusy, przyczepy, naczepy, samochody ciężarowe), od posiadania psów(propozycja zastąpienia go podatkiem sanitarnym), rolny (równowartość 2,5 kwintala żyta z 1 ha przeliczeniowego; jest to stosunkowo niski p.) i leśny (określona wartość przyrostu drewna w ciągu roku). Od kilku lat składane jest wniosek, aby podatek od nieruchomości, rolny, leśny zastąpić podatkiem katastralnym (ma on jednak wady nie uwzględnia on wartości nieruchomości i stawki p. od nieruchomości są jednolite na terenie danej gminy). Podst. opodatkowania w p. katastralnym ma być wartość rynkowa poszczególnych nieruchomości, obowiązywać będą stawki %. Przeszkody we wprowadzeniu: należałoby sporządzić pełen rejestr nieruchomości, określić wartość rynkową, są środowiska nie zainteresowane tym podatkiem. Konsekwencje wprowadzenia p. – głownie w zakresie zagospodarowania przestrzennego gminy, społeczne: osoby zajmujące nieruchomości o znacznej wartości a posiadające niskie dochody będą musiały zmienić miejsce zamieszkania. [] P. od zmian praw majątkowych – od spadków i darowizn, do budżetów gmin, p. progresywny [] p. od przyrostu wartości majątkowej – przyrost majątku nie związany ze zmianą właściciela, np. przeszacowanie majątku trwałego, wzrost (jednorazowy) kursów walut, obecnie nie występuje w RP.
podatki przychodowe – przedmiotem opodatkowania przychód brutto uzyskany z działalności gospodarczej, do 1985 r. występował w Polsce jeden typowy p. – gruntowy, podstawą opodatkowania był przychód szacunkowy z gospodarstwa rolnego. P. od osób prawnych przewiduje opodatkowanie 2 kategorii przychodu: przychody z dywidendy i udziałów w zyskach o. prawnych – 20%, przychody uzyskiwane w Polsce – prawa autorskie, licencje, patenty i in. również 20%. WADA – nie uwzględniają zdolności podatkowej podatników, zdolność nie zależy od przychodów ale od dochodów podatników, dlatego podatki przychodowe zostały w większości zastąpione p. dochodowymi.
podatki dochodowe – są najbardziej precyzyjnym narzędziem podatkowym, na podstawie dochodu, roczne deklaracje, stwarzają możliwości obniżenia podatku poprzez zatajenie dochodu, w podatkach tych fiskus musi przyjąć zasadę, że każdy podatnik może być potencjalnym oszustem, system badania zeznań, progresywny p. od o. fiz. [od 1.01/92], proporcjonalny p. od o. prawnych[ustawa z 15.02/92 obowiązująca od 1.01/92(sic!)], udział p. od o. fiz. w budżecie państwa w latach 1993-98 kształtowała się na poziomie 25-28%, w p. tym mają udział budżety gmin (w 99 r w wysokości 27,6%) oraz budżety powiatowe i wojewódzkie, w latach 1992-93 3 stawki - 20, 30, 40%; 1994-96 - 21, 33, 45%, 1997 – 20, 32, 44%, 1998-2000 - 19, 30, 40%. Stawki p. dochodowego od o. fiz. w innych państwach ATS – najwyższe 50%, najniższe 10%; DEM 3 stawki 19 – 53%; NLG 3 stawki 38,25 – 60%, SEK 2 stawki 3 – 35%, GBP 2 stawki – 25 – 40%, FRF 13 stawek 5 – 56,8%, ESP 17 stawek – 25 – 56%LUF 25 stawek 10 – 56%, FIM 10 stawek 3 – 7% (?). Dużo wyższa skala rozpiętości niż w Polsce. P. dochodowy od o. prawnych – w latach 1994 – 98 udział w budżecie 11%,1992- 16,2; stawki 1992-96 – 40%, 1999 – 34%, 2000 – 32%, inne kraje ATS – 34%, BEF – 41%, FRF – dochód zatrzymany w spółce 39%, wypłacony 42%, DEM – zatrzymany 50%, wypłacony 36% (?), SEK – 40%, IEP – 40%, ESP, NLG, GBP – 35%. Stawka Polska należy do najniższych w Europie, w europie opodatkowanie proporcjonalnie, USA – progresywnie,
podatki od wydatków (konsumpcji) – podatnikami o. fiz. i jednostki nie posiadające osobowości prawnej dokonujące obrotu towarami i usługami, faktyczny ciężar ponoszą gospodarstwa domowe, do 4.07/93 2 typowe p. obrotowe w RP, pierwszy – gospodarka uspołeczniona, drugi sektor prywatny. W ramach gospodarki uspołecznionej opodatkowani byli tylko producenci produktów finalnych przeznaczonych na rynek, w sektorze prywatnym – opodatkowana była każda faza. Liczne oszustwa podatkowe w sektorze prywatnym, od 1993 VAT – jego udział w dochodach budżetu – 1994 – 23,8%, 1995 – 33,9%, na 1999 plany – 40,2%. Maksymalna stawka VAT 22% wyższa jest HUF, SEK – 25%, Islandia 24,5%, DEM – 20%, GBP – 15%, ESP – 12%, FRF – 18,6%, ITL – 19%, NLG - 8,5%, Tajwan 5%, JPY – 6%, Korea Połud. 10%. [] p. akcyzowy – udział w budżecie 1994 – 14,3%, 1998 – 16,6%, na 1999 – 19,5%,
PODATKI BEZPOSREDNIE I POŚREDNIE

Bezpośrednie – sięgają bezpośrednio do dochodów podatnika, ciężar podatkowy ponosi sam podatnik, p. tymi są – dochodowe, przychodowe (bezpośredniość nie zawsze jest oczywista), majątkowe mają dwoistą naturę – mogą być podatkami bezpośrednimi i pośrednimi, p. majątkowy jest bezpośrednim – jeżeli płaci go o. fiz. nie prowadząca działalności gospodarczej. Jeżeli p. majątkowy płaci podmiot gospodarujący lub o. fiz. prowadząca działalność – p. pośredni.

Pośrednie – podatnik jest tylko płatnikiem, ciężar podatkowy ponoszą inne osoby, od wydatków konsumpcyjnych, cła, składka ubezp. społ.

Podatkami przerzucalnymi są p. pośrednie, nieprzerzucalnymi – p. bezpośrednie, przerzucalność w przód i wstecz. W przód – podatnik na którego został nałożony przerzuca go w całości lub w części ciężar p. na swoich odbiorców, cały ciężar ponoszą gospodarstwa domowe – odbiorcy finalni, w RP dominują podatki przerzucalne. W określonych przypadkach podatki mogą być przerzucane wstecz (na dostawców i pracowników), podatnik obniża cenę nabywania towarów i płace robotników. W gospodarce rynkowej przerzucalność uzależniona jest od warunków występujących na danym rynku, doskonała konkurencja – podział miedzy nabywców i sprzedawców, gdy popyt jest sztywny a podaż doskonale elastyczna – cały ciężar ponoszą nabywcy, podaż sztywna a popyt elastyczny – cały ciężar ponoszą nabywcy, przerzucalność p. zależy od elastyczności samego podatnika, jeżeli podatnik cechuje się przewagą kosztów zmiennych, natomiast jego dostawca ma nadwyżkę stałych podatnikowi łatwo jest przerzucić p. pośredni na tych dostawców. Zalety i wady podatków pośrednich ?

Klasyczne zasady opodatkowania A. Smitha

Zasady:

równość – równość obciążenia p., powszechne opodatkowanie, proporcjonalne opodatkowanie dochodów uzyskiwanych przez obywateli pod opieką państwa, żadne stany, grupy społeczne nie powinny być zwolnione z p., obecnie postulat ten jest powszechnie akceptowany, osoby o bardzo niskich dochodach – poniżej minimum socjalnego, kwestionuje się celowość opodatkowania p. dochodowym transferów socjalnych (emerytury, renty, zasiłki dla bezrobotnych), opodatkowanie transferów socjalnych budzi mieszane uczucia, renty i emerytury powinny być opodatkowane, dyskusyjne jest opodatkowanie zasiłków, państwo daje i zabiera,
pewność – podatnicy odpowiednio z góry powinni wiedzieć jakie podatki, w jakiej wysokości, w jakich terminach będzie płacić, podatnicy powinni wiedzieć jakie konsekwencje spowoduje określona ich działalność, zasada ta jest wyrazem dążenia do ochrony interesów podatników przed dowolnością działania władzy administracyjnej, ustawa z 15.02/92 weszła w życie od 1.01/92 !!!, odpowiednie wakacje legis dla zmian podatkowych, brak w RP stabilności podatkowej,
dogodność – p. w najbardziej dogodnym dla podatnika czasie, w najbardziej dla niego dogodnej formie, np. rolnictwo – po okresie zbiorów, w RP masowo łamana np. w p. akcyzowym (wyroby spirytusowe, tytoniowe, piwa, wina itp.) – obowiązek podatkowy w momencie wywozu w/w wyrobów, p. od towarów i usług – obowiązek podatkowy w momencie wystawienia faktury [do 7 dni od wydania towaru], przy końcu roku do 20 następnego m-ca płaci się 2 zaliczki: zaliczkę za m-c przedostatni i m-c ostatni,
taniość – koszt poboru powinien być jak najniższy dla podatnika, postulat taniości nie jest spełniony w przypadku p. od psów,
Granice opodatkowania

Przedmiot licznych kontrowersji ostatecznym źródłem płacenia jest dochód lub majątek, zbyt wysokie p. doprowadziłyby do zaniku przedsiębiorczości. Krzywa Laffera (zobacz rys.). przy zerowej stopie podatki = 0, następnie rosną wpływy do poziomu 50%, później maleją.

Opodatkowanie p. akcyzowym w polskim systemie podatkowym

Wprowadzony 5.07/93 łącznie z p. VAT, należy do p. pośrednich, od wydatków, zastąpienie p. obrotowych p. akcyzowym i p. od towarów i usług wynikało z:

względów fiskalnych – w p. obrotowym rozpowszechnione były oszustwa podatkowe,
p. akcyzowy i VAT są powszechnie stosowane na prawie całym świecie,
dążenie do harmonii polskiego prawa podatkowego z systemami unijnymi,
p. akcyzowy jest selektywnym p. konsumpcyjnym – opodatkowana jest nim niewielka grupa towarów nazywanych wyrobami akcyzowymi,
towary są opodatkowane najpierw akcyzą a później VAT, p. akcyzowy zwiększa tym samym podstawę opodatkowania VAT-em,
dzięki p. akcyzowemu p. od towarów i usług charakteryzuje się prosta konstrukcją – nie wymaga zastosowania stawek podwyższonych,
p. akcyzowy przyczynia się do ograniczenia spożycia niektórych wyrobów akcyzowych,
podmioty opodatkowania p. akcyzowym .....